Phù gai thị là dấu hiệu của một số bệnh tại mắt hoặc có liên quan đến não bộ. Các tình trạng gây phù gai thị có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến dây thần kinh thị giác hoặc não, dẫn đến mất thị lực hoặc tổn thương não nếu không được điều trị. Cùng tìm hiểu nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị bệnh phù gai thị qua bài viết.
Phù gai thị (Papilledema) là tình trạng sưng cả hai đĩa thị giác ở mắt do tăng áp lực nội sọ. Dịch não tủy (CSF) liên tục được giải phóng và sau đó được tái hấp thu, và mức độ bình thường giúp bảo vệ não khỏi chấn thương.
Đĩa thị giác, hay đầu dây thần kinh, nằm ở nơi dây thần kinh thị giác đi vào phía sau mắt. Dây thần kinh thị giác là đường dẫn kết nối mắt với não.
Tăng áp lực nội sọ thường dẫn đến phù gai thị hai bên (sưng đĩa của cả hai đĩa thị). Sưng đĩa thị chỉ ở một mắt (một bên) thường không phải là kết quả của tăng áp lực nội sọ. Vì lý do này, sưng đĩa thị ở một bên mắt thường được gọi là phù đĩa thị.
Phù gai thị có thể được coi là trường hợp cấp cứu y tế vì tăng áp lực nội sọ có thể nghiêm trọng, thậm chí có khả năng đe dọa tính mạng. Bệnh phổ biến hơn ở phụ nữ và những người được chỉ định là nữ khi sinh (AFAB). Đối tượng này thường ở độ tuổi từ 20 đến 44 và có khả năng bị thừa cân (BMI lớn hơn 25) hoặc béo phì (BMI lớn hơn 30) [1]. Tỷ lệ phù gai thị ở nhóm này là 13 trên 100.000.
Đĩa thị bình thường nhưng có hiện tượng mờ ở cực mũi, cực trên và cực dưới. Phù gai thị rất sớm kèm theo tình trạng mờ rìa đĩa thị ở mũi và tình trạng che khuất toàn bộ bờ thái dương, bờ mũi nhô cao và có quầng sáng.
Bệnh phù gai thị giai đoạn phát triển hoàn toàn với tình trạng che khuất tất cả các bờ, một hoặc nhiều mạch máu lớn, quầng sáng và tăng đường kính đầu dây thần kinh thị giác.
Bệnh phù gai thị rõ rệt với sự nâng cao toàn bộ đầu dây thần kinh, che khuất tất cả các ranh giới và mạch máu chính, và xuất hiện quầng sáng. Tĩnh mạch bớt căng, các động mạch co nhỏ và xuất huyết.
Phù gai thị nghiêm trọng với các phần lồi ra hình vòm từ đầu dây thần kinh thị giác, các mạch máu trên gai mất đi, quầng hẹp, phá hủy ổ mắt và đôi khi che khuất hoàn toàn một mạch máu lớn. Thị lực suy giảm trầm trọng và có thể dẫn đến mù lòa.
Bản thân tình trạng sưng tấy là do sự tích tụ của dịch não tủy (CSF) hoặc do áp lực vật lý đến từ não hoặc từ bên trong mắt. Khi dịch não tủy tích tụ, nó có thể gây áp lực bên trong hộp sọ hoặc lên dây thần kinh thị giác vì nó không thể thoát ra khỏi hộp sọ hoặc cột sống, do đó dẫn đến phù gai thị [2]. Các nguyên nhân gây phù gai thị bao gồm:
Nguyên nhân phù gai thị do nhãn cầu là những vết thương xuyên thủng nhãn cầu có thể gây áp lực nhãn cầu đột ngột, tĩnh mạch trung tâm võng mạc bị viêm và tắc, tình trạng tăng nhãn áp do bệnh glaucoma…
Nguyên nhân hốc mắt là ứ phù gai thị giác có thể hình thành khi dây thần kinh trong đoạn hốc mắt bị chèn ép. Một số bệnh khác như u hốc mắt, bệnh nội tiết basedow gây lồi mắt, áp xe hốc mắt…
Nguyên nhân phù gai thị liên quan đến u nội sọ như: tăng áp lực nội sọ vô căn, u nội sọ nguyên phát và di căn u hốc mắt, đau đầu dữ dội và có thể xuất huyết trước võng mạc, hẹp cống sylvius, dị dạng động tĩnh mạch não, bọc máu ngoài màng cứng và dưới màng cứng do chấn thương, phù não, viêm não hoặc viêm màng não, khối u não, xuất huyết dưới màng nhện,…
Nguyên nhân toàn thân có thể kể đến các tình trạng như bạch cầu, tăng huyết áp, nhiễm độc thai nghén,…
Bản thân phù gai thị không phải là bệnh, nhưng lại là dấu hiệu của bệnh. Một số dấu hiệu phù gai thị có thể kể đến như:
Soi đáy mắt là một khám nghiệm giúp bác sĩ nhãn khoa nhìn vào phía sau mắt của bệnh nhân. Phương pháp này cho phép nhìn thấy võng mạc (cảm nhận ánh sáng và hình ảnh), đĩa thị (nơi dây thần kinh thị giác đưa thông tin đến não) và các mạch máu… Soi đáy mắt giúp bác sĩ chẩn đoán được tình trạng của mắt bị phù gai thị và những vấn đề liên quan khác ở mắt.
Đèn khe là một kính hiển vi có gắn đèn cho phép bác sĩ kiểm tra mắt kỹ lưỡng. Dụng cụ này được sử dụng để xem các cấu trúc của mắt như giác mạc, mống mắt, thủy tinh thể… Với ống kính đặc biệt, phương pháp này cũng có thể kiểm tra phía sau mắt. Đèn khe giúp bác sĩ nhãn khoa có thể quan sát bên trong mắt một cách chi tiết để phát hiện ra tình trạng phù gai thị.
Phương pháp này đo thị lực ngoại vi (bên) của bệnh nhân. Kiểm tra thị trường giúp bác sĩ theo dõi và nhìn thấy các dấu hiệu của phù gai thị. Ngoài ra, kết quả kiểm tra thị trường có thể cho bác sĩ biết thêm về sức khỏe mắt cũng như các vấn đề khác liên quan đến thị lực. Võng mạc là lớp tế bào thần kinh lót mặt sau bên trong mắt, được kết nối với dây thần kinh thị giác, dây thần kinh này được kết nối với não. Vì vậy, nếu thị trường bất thường, thì điều này cho thấy dây thần kinh thị giác hoặc não đang có vấn đề.
Nếu đĩa thị bị sưng, bác sĩ có thể yêu cầu bệnh nhân chụp cộng hưởng từ (MRI). Chụp MRI (chụp cộng hưởng từ) là một xét nghiệm không đau, tạo ra hình ảnh rất rõ nét về các cơ quan và cấu trúc bên trong mắt như hốc mắt và thần kinh thị giác. MRI sử dụng một nam châm lớn, sóng vô tuyến và máy tính để tạo ra những hình ảnh chi tiết giúp bác sĩ chẩn đoán tình trạng mắt bị phù gai thị đang ở giai đoạn nào.
Chọc tủy sống là thủ thuật mà bác sĩ sẽ đưa kim vào phần lưng dưới để lấy mẫu dịch não tủy. Dịch não tủy là chất lỏng trong suốt bao quanh cột sống và não. Phương pháp này có thể giúp chẩn đoán các tình trạng ảnh hưởng đến não, dây thần kinh và tủy sống. Đây cũng là phương pháp bác sĩ sử dụng để xác định bệnh phù gai thị do tăng áp lực nội sọ.
Điều trị phù gai thị phải căn cứ vào nguyên nhân cơ bản và bao gồm các thủ thuật hoặc thuốc giúp giảm áp lực lên đĩa thị. Các lựa chọn điều trị bao gồm:
Nếu bệnh nhân bị nhiễm trùng hoặc tổn thương cơ quan thì sử dụng thuốc sẽ kiểm soát các vấn đề sức khỏe, làm giảm phù gai thị và ngăn ngừa tổn thương không hồi phục ở não và mắt. Ngoài ra, bác sĩ có thể sử dụng một số loại thuốc để giúp giảm áp lực bên trong não và giúp giảm các triệu chứng ở đĩa thị.
Chọc dò tuỷ sống hay chọc dịch não tủy thường được coi là một thủ thuật chẩn đoán dùng để đánh giá dịch não tủy.
Với u não giả hoặc tăng áp lực nội sọ do dịch quá nhiều gây phù gai thị, có thể sử dụng thủ thuật chọc dò thắt lưng như một thủ thuật điều trị để loại bỏ dịch và giảm áp lực. Thủ thuật chọc dò thắt lưng bao gồm việc đặt một cây kim vào lưng dưới của bệnh nhân để lấy dịch từ xung quanh cột sống. Đây là một thủ thuật hơi khó chịu, nhưng an toàn và quá trình phục hồi thường mất vài giờ.
Nếu tình trạng phù gai thị là do tăng áp lực nội sọ do thuốc, thì bệnh nhân cần ngừng dùng thuốc đó. Nhìn chung, việc ngừng thuốc có thể ngăn ngừa tình trạng bệnh trở nên trầm trọng hơn, nhưng vẫn chưa đủ để giải quyết hoàn toàn tình trạng bệnh sau khi bệnh đã phát triển và bệnh nhân cũng có thể cần phải chọc dịch não tủy để giảm tình trạng tích tụ dịch não tủy.
Nếu bị phù gai thị tái phát do tăng áp lực nội sọ mạn tính, bệnh nhân có thể cần phải dẫn lưu não thất ổ bụng. Dẫn lưu não thất ổ bụng hoặc shunt thắt lưng – màng bụng được phẫu thuật đặt vào để duy trì thể tích và áp suất dịch bình thường.
Thông thường, dẫn lưu não thất ổ bụng cần thiết cho những người bị khối u não gây tắc nghẽn dòng chảy dịch não. Shunt thắt lưng phúc mạc thường được sử dụng cho những bệnh nhân bị tăng áp lực nội sọ vô căn/u não giả khi điều trị lâm sàng không thành công.
Nếu có khối u hoặc nguyên nhân giải phẫu khác gây phù gai thị, bệnh nhân có thể cần phải phẫu thuật cắt bỏ khối u để giảm áp lực và ngăn ngừa mất thị lực vĩnh viễn cũng như tổn thương não [4].
Tăng huyết áp không kiểm soát là một trong những nguyên nhân gây bệnh phù gai thị và tình trạng này có thể đe dọa đến tính mạnh. Tăng huyết áp là khi lực máu đẩy vào thành động mạch liên tục tăng cao. Điều này dần sẽ làm hỏng động mạch và có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như đau tim và đột quỵ.
Khi không có lý do rõ ràng nào gây ra tình trạng áp suất cao bên trong hộp sọ, tình trạng này được gọi là tăng áp lực nội sọ vô căn (IIH). Tỷ lệ này xảy ra với khoảng 1 trên 100.000 người, nhưng tỷ lệ này cao gấp 20 lần ở những phụ nữ béo phì trong độ tuổi sinh đẻ. Khi tỷ lệ béo phì tăng, tỷ lệ IIH cũng tăng.
Ngoài ra, việc đột nhiên tăng thêm 5% đến 15% trọng lượng cơ thể cũng làm tăng nguy cơ, bất kể cân nặng ban đầu là bao nhiêu.
Phù gai thị là tình trạng sưng đĩa thần kinh thị giác ở phía sau mắt. Đây có thể là dấu hiệu của các tình trạng ảnh hưởng đến não, bao gồm khối u não, viêm màng não và chấn thương đầu. Các triệu chứng bao gồm mờ mắt, mất thị lực, đau đầu, đau sau mắt và mệt mỏi.
Trong khi đó, phù gai thị giả (Pseudopapilledema) sẽ khiến đĩa thị giác trông như có vẻ nhô lên, nhưng không phải do dây thần kinh thị giác bị sưng.
Phù gai thị có chữa được không còn phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh và tình trạng tương ứng với thời điểm bắt đầu thực hiện điều trị. Do đó, việc phát hiện sớm tình trạng phù gai thị, sẽ khiến việc điều trị trở nên dễ dàng và có triển vọng hơn. Bởi tình trạng sưng và áp lực trong não có thể dẫn đến mù lòa, ảnh hưởng đến dây thần kinh và gây ra các vấn đề nghiêm trọng khác.
Phù gai thị có thể khá nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời. Điều quan trọng là phải tìm kiếm sự chăm sóc y tế nếu gặp bất kỳ thay đổi nào về thị lực, đặc biệt sự thay đổi này xảy ra cùng với hiện tượng đau đầu, buồn nôn và nôn. Chỉ khi đi thăm khám tại những cơ sở y tế uy tín thì mới chẩn đoán được chính xác nguyên nhân gây phù gai thị và có phương pháp điều trị phù hợp.
Nếu có thêm bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến phù gai thị hay những vấn đề liên quan tại Trung tâm Mắt công nghệ cao Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ đến BVĐK Tâm Anh qua phương thức:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Bên trên là những thông tin về nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và phương pháp điều trị tình trạng phù gai thị. Hy vọng, những thông tin này giúp bạn hiểu rõ hơn về bệnh cũng như biết cách phòng ngừa và kiểm soát bệnh hiệu quả. Nếu có bất kỳ triệu chứng gì của phù gai thị hay gặp phải các vấn đề liên quan đến thị lực cần liên hệ và đến ngay Trung tâm Mắt công nghệ cao BVĐK Tâm Anh để được các chuyên gia đầu ngành thăm khám và điều trị hiệu quả.
