Bệnh Wilson (rối loạn chuyển hóa đồng) là gì? Có chữa được không?

Bệnh Wilson (hay rối loạn chuyển hóa đồng) ít gặp nhưng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của người bệnh. Vậy, rối loạn chuyển hóa đồng Wilson là gì? Có chữa được không?

Bệnh Wilson là gì?

Bệnh Wilson là một bệnh di truyền ít gặp với tần suất khoảng 1/30.000 người. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng rối loạn chuyển hóa đồng, khiến khoáng chất này tích tụ quá mức trong gan, não, mắt và các mô khác. Bệnh thường khởi phát triệu chứng trong độ tuổi 5 – 40 tuổi, nhưng có thể khởi phát sớm hoặc muộn hơn ở một số trường hợp. Nếu không điều trị kịp thời, lượng đồng lắng đọng lâu ngày có thể gây tổn thương các cơ quan, đe dọa tính mạng của người bệnh.⁽¹⁾

Triệu chứng của bệnh Wilson

Do lượng đồng tích tụ quá mức ở nhiều cơ quan nên biểu hiện của bệnh khá đa dạng. Trong đó, các triệu chứng ảnh hưởng chủ yếu đến các cơ quan gồm:⁽²⁾

1. Triệu chứng ở gan

Viêm gan là dấu hiệu thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên. Một số trường hợp có thể bị tổn thương gan nhưng không biểu hiện triệu chứng lâm sàng, làm tăng nguy cơ dẫn đến xơ gan hoặc suy gan cấp. Triệu chứng ở gan của bệnh có thể bao gồm:

• Buồn nôn hoặc nôn;
• Đau vùng hạ sườn phải;
• Chán ăn, mệt mỏi;
• Nước tiểu sẫm màu, phân nhạt màu;
• Vàng da và mắt;
• Sụt cân không rõ nguyên nhân;
• Biểu hiện biến chứng: cổ trướng, chân sưng phù, ngứa ngáy, dễ bị bầm tím…

2. Triệu chứng ở hệ thần kinh trung ương

Bệnh Wilson ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, gây ra những triệu chứng về tâm thần kinh, đặc biệt ở người trưởng thành. Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Cơ bắp co cứng;
• Run rẩy hoặc xuất hiện những chuyển động không kiểm soát;
• Khó nuốt, nói lắp bắp;
• Hành động chậm chạp, giảm khả năng phối hợp cơ thể;
• Thay đổi tâm trạng, tính cách và hành vi;
• Lo lắng, trầm cảm hoặc loạn thần.

3. Triệu chứng ở mắt

Người bệnh Wilson có thể gặp tình trạng xuất hiện vòng màu xanh lá, xanh xám, nâu hoặc vàng quanh giác mạc ngoại vi, phủ lên mống mắt. Vòng này gọi là vòng Kayser-Fleischer (KF), hình thành do sự tích tụ đồng trong màng Descemet của giác mạc. Ở giai đoạn đầu, vòng KF thường được phát hiện nhờ kiểm tra bằng đèn khe soi đáy mắt. Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển nặng, chúng có thể được nhận thấy bằng mắt thường, đặc biệt là ở người bị loạn sắc tố mống mắc và quá tải đồng nghiêm trọng.

Dù là triệu chứng thường gặp, vòng Kayser-Fleischer không hoàn toàn đặc hiệu do có thể xảy ra trong một số bệnh khác như viêm đường mật nguyên phát. Tuy nhiên, dấu hiệu này vẫn đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán. Khoảng 95% trường hợp có biểu hiện thần kinh của bệnh xuất hiện vòng KF, trong khi khoảng 50% trường hợp chỉ tổn thương gan cũng có thể gặp triệu chứng này.⁽³⁾

4. Một số triệu chứng khác

Bệnh còn ảnh hưởng đến một số cơ quan khác và gây ra những triệu chứng như:

• Thiếu máu tán huyết;
• Viêm khớp hoặc loãng xương;
• Mất điều hòa;
• Nhiễm toan ống thận, sỏi thận, sỏi tiết niệu, hội chứng Fanconi ảnh hưởng đến ống lượn gần của thận;
• Bệnh cơ tim.

Nguyên nhân gây bệnh Wilson

Bệnh xảy ra do sự đột biến ở gen ATP7B nằm trên nhiễm sắc thể 13. Đây là gen cung cấp hướng dẫn để tạo ra protein ATPase 2 làm nhiệm vụ vận chuyển và đào thải lượng đồng dư thừa ra khỏi cơ thể. Gen bị biến đổi khiến ATPase 2 không thể hoạt động bình thường, khiến đồng tích tụ quá mức. Hậu quả gây tổn thương các mô và cơ quan như gan, não và mắt, dẫn đến bệnh Wilson.⁽⁴⁾

Bệnh có di truyền không?

Bệnh Wilson là bệnh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường. Điều này có nghĩa rằng trẻ có nguy cơ mắc bệnh nếu nhận cả 2 gen ATP7B bất thường từ bố và mẹ. Người chỉ mang 1 gen bất thường từ bố hoặc mẹ không khởi phát triệu chứng. Tuy nhiên, trường hợp này được gọi là người mang gen bệnh và có thể truyền lại cho con cái tùy thuộc vào đặc điểm di truyền của bạn đời.

Người bệnh có sinh con được không?

Người mắc bệnh vẫn có thể sinh con nếu được chẩn đoán sớm và tuân thủ theo phác đồ điều trị của bác sĩ. Xét nghiệm di truyền và sàng lọc các yếu tố nguy cơ trước khi có ý định mang thai giúp giảm thiểu nguy cơ lây truyền bệnh cho con cái.

Bệnh Wilson sống được bao lâu? Có nguy hiểm không?

Người bệnh vẫn có thể sống với tuổi thọ bình thường nếu được phát hiện, chẩn đoán và tuân thủ phác đồ điều trị lâu dài. Tuy nhiên, nếu không điều trị sớm hoặc tự ý ngưng điều trị, bệnh có thể diễn tiến nặng, đe dọa tính mạng. Phần lớn trường hợp tử vong xảy ra do các biến chứng liên quan như:

1. Biến chứng ở gan

Bệnh khiến đồng tích tụ ở các mô trong cơ thể mà đầu tiên là ở gan. Điều này dẫn đến tổn thương tế bào gan với tốc độ tiến triển khác nhau tùy theo từng trường hợp. Về lâu dài có thể dẫn đến suy gan cấp, đặc biệt phổ biến ở nữ dưới 22 tuổi. Những triệu chứng thường gặp có thể gồm vàng da, dễ chảy máu, run rẩy không rõ nguyên nhân…

Trường hợp tổn thương gan tiến triển chậm có thể gây viêm gan mạn tính, xơ hóa gan và xơ gan. Bệnh kéo dài dẫn đến những biến chứng nguy hiểm như cổ trướng, phù chi dưới, lách to, hội chứng gan thận, xuất huyết tĩnh mạch thực quản, bệnh não gan.

2. Biến chứng thần kinh

Bệnh có thể làm tổn thương não, đặc biệt là vùng hạch nền và tiểu não. Tình trạng này có thể dẫn đến hội chứng giả Parkinson (pseudoparkinsonism), xơ cứng giả hiệu (pseudosclerosis) và rối loạn nhịp tim – tăng động (arrhythmia – hyperkinesia). Bệnh tiến triển đến hệ thần kinh trung ương có thể gây ra các vấn đề về vận động và kiểm soát thần kinh cơ như giảm vận động, múa giật, loạn trương lực cơ, khó nuốt, rối loạn dáng đi, cứng cơ và động kinh (ít gặp).

3. Biến chứng tâm thần

Người mắc bệnh có nguy cơ bị trầm cảm, suy giảm nhận thức, rối loạn tâm trạng… Một số trường hợp có thể gặp các cơn loạn thần nhưng ít gặp.

4. Biến chứng khác

Tình trạng rối loạn chuyển hóa đồng còn ảnh hưởng đến những cơ quan khác như:

• Biến chứng huyết học: thiếu máu tan máu Coombs âm tính hoặc giảm tiểu cầu; nếu biến chứng đi kèm suy gan cấp hoặc bệnh gan nặng, người bệnh cần được ghép gan sớm.
• Biến chứng cơ xương khớp: giảm mật độ khoáng chất của xương, loãng xương, nhuyễn xương, nhiễm toan ống thận và còi xương…
• Biến chứng thận: sỏi tiết niệu, protein niệu, suy giảm ống thận gần hoặc xa, tăng canxi niệu nhiễm toan ống thận…

Cách chẩn đoán bệnh Wilson

Một người có thể bị nghi ngờ mắc bệnh Wilson trong những trường hợp như:⁽⁵⁾

• Trẻ em hoặc thanh thiếu niên mắc bệnh gan không rõ nguyên nhân, đặc biệt là viêm gan, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan.
• Thanh thiếu niên và người trẻ tuổi gặp các vấn đề về tâm thần kinh không rõ nguyên nhân.
• Tiền sử gia đình có người mắc rối loạn chuyển hóa đồng Wilson.

Việc chẩn đoán không thể dựa vào xét nghiệm đơn lẻ mà đòi hỏi kết hợp nhiều phương pháp lâm sàng và cận lâm sàng gồm:

• Khám lâm sàng: Khai thác thông tin về triệu chứng, bệnh sử và tiền sử gia đình; khám thực thể, bao gồm kiểm tra mắt bằng cách soi đèn khe để tìm kiếm dấu hiệu vòng Kayser Fleischer; đánh giá tâm thần kinh để phát hiện tình trạng run, loạn trương lực cơ, suy giảm nhận thức…
• Xét nghiệm máu: Những chỉ số có thể gợi ý dấu hiệu bệnh gồm:

• • Nồng độ Ceruloplasmin trong máu thấp;
  • Lượng đồng trong máu tăng cao;
  • Nồng độ AST, ALT và bilirubin tăng cao gợi ý rối loạn chức năng gan;
  • Số lượng hồng cầu giảm.

• Xét nghiệm nước tiểu 24 giờ: Kiểm tra lượng đồng được bài tiết qua nước tiểu trong vòng 24 tiếng, nồng độ đồng trong nước tiểu cao cho thấy nguy cơ mắc bệnh.
• Xét nghiệm di truyền: Xác định các biến thể trong gen ATP7B.
• Sinh thiết gan: Được cân nhắc thực hiện khi xét nghiệm hóa sinh không chắc chắn hoặc để chẩn đoán loại trừ với những bệnh khác. Bác sĩ lấy một mẫu mô nhỏ từ gan, mang đến phòng xét nghiệm, quan sát dưới kính hiển vi để kiểm tra lượng đồng bên trong và những dấu hiệu bất thường khác.
• Chẩn đoán hình ảnh: Ở người có triệu chứng tâm thần kinh, bác sĩ có thể chỉ định chụp MRI hoặc CT để quan sát cấu trúc não, đặc biệt là vùng hạch nền hoặc thân não, qua đó phát hiện những dấu hiệu bất thường. Hình ảnh “khuôn mặt gấu trúc khổng lồ” (face of the giant panda) trên kết quả MRI là dấu hiệu thường gặp ở người mắc bệnh.
• Thang điểm Leipzig: Đây là công cụ được sử dụng phổ biến khi chẩn đoán chưa chắc chắn hoặc đầy đủ. Thang điểm này dựa trên việc tổng hợp kết quả lâm sàng, xét nghiệm, sinh thiết gan và di truyền. Tổng điểm từ 4 trở lên cho thấy nguy cơ cao mắc bệnh Wilson, điểm trên 11 cho thấy tiên lượng xấu nếu không phẫu thuật ghép gan.

Bệnh Wilson có chữa được không?

Chưa có phương pháp đặc trị nhưng có thể kiểm soát bệnh nếu phát hiện và can thiệp kịp thời. Quá trình điều trị cần được thực hiện kéo dài, kể cả khi không biểu hiện triệu chứng lâm sàng. Điều này giúp giảm lượng đồng dư thừa, ngăn ngừa tổn thương nội tạng và kiểm soát triệu chứng. Việc tự ý ngưng điều trị có thể dẫn đến biến chứng suy gan cấp. Những phương pháp điều trị có thể gồm:

• Sử dụng thuốc: Trong quá trình dùng thuốc, người bệnh cần được xét nghiệm máu và nước tiểu định kỳ để tránh các tác dụng phụ. Điều này cũng giúp đánh giá hiệu quả điều trị và điều chỉnh liều lượng thuốc phù hợp. Những loại thuốc điều trị có thể được bác sĩ chỉ định bao gồm:

• • Thuốc thải đồng có vai trò quan trọng trong giai đoạn đầu điều trị và có thể được sử dụng lâu dài. Liều dùng được điều chỉnh tùy theo mức độ nghiêm trọng của bệnh.
  • Thuốc ngăn chặn hấp thu đồng được sử dụng như một biện pháp duy trì sau khi loại bỏ đồng bước đầu. Thuốc này không được dùng để điều trị bước đầu, đặc biệt với những trường hợp có triệu chứng thần kinh.
  • Tùy theo triệu chứng, bác sĩ có thể chỉ định dùng các loại thuốc như: thuốc kháng cholinergic, thuốc đối kháng axit gamma-aminobutyric (GABA) và levodopa để trị bệnh Parkinson và trương lực cơ; thuốc chống động kinh trị co giật; thuốc an thần kinh trị các triệu chứng tâm thần…

• Ghép gan: Được cân nhắc trong trường hợp biến chứng suy gan cấp hoặc mạn tính do xơ gan hoặc không đáp ứng với thuốc. Sau quá trình phẫu thuật, người bệnh được theo dõi định kỳ để đánh giá tình trạng sức khỏe và can thiệp nếu cần.
• Hạn chế thực phẩm chứa nhiều đồng: Hạn chế dùng nội tạng động vật, nấm, socola, trái cây sấy khô, các loại hạt… Nếu muốn bổ sung vitamin, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ do một số loại vitamin bổ sung có thể chứa đồng. Người bệnh cần hạn chế tiếp xúc với các vật dụng và thiết bị làm từ đồng.

Có thể phòng ngừa được không?

Bệnh Wilson là một rối loạn di truyền nên không thể phòng ngừa bằng những biện pháp thông thường như thay đổi lối sống hoặc chế độ dinh dưỡng. Tuy nhiên, có thể hạn chế nguy cơ trẻ mắc bệnh bằng cách xét nghiệm sàng lọc trước khi sinh hoặc có ý định mang thai, đặc biệt trong trường hợp gia đình từng có người mắc bệnh.

Khi nào thì nên đi gặp bác sĩ?

Hãy đến gặp bác sĩ ngay khi nhận thấy những biểu hiện bất thường về gan hoặc tâm thần kinh mà không rõ nguyên nhân. Đặc biệt là trong trường hợp gia đình có thành viên từng mắc bệnh. Người bệnh nên thăm khám càng sớm càng tốt nếu nhận thấy triệu chứng trở nên trầm trọng hơn trong quá trình điều trị.

Bệnh Wilson khiến quá trình chuyển hóa đồng bị gián đoạn và tích tụ chủ yếu ở gan, não, mắt. Tuy gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm nhưng bệnh có thể được kiểm soát nếu phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Nếu nhận thấy bất cứ triệu chứng bất thường nào, người bệnh nên thăm khám càng sớm càng tốt để được chẩn đoán và can thiệp kịp thời.