Bệnh sốt đất: Nhận diện triệu chứng và mức độ nguy hiểm

“Sốt đất” là bệnh nhiễm khuẩn nguy hiểm do vi khuẩn Burkholderia pseudomallei tồn tại trong đất và nước gây ra, thường bùng phát sau mưa bão hoặc lũ lụt. Bệnh khởi phát âm thầm, diễn tiến nhanh dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh lý thông thường khác. Vậy căn bệnh này có thực sự nguy hiểm và làm sao để nhận biết sớm? Bài viết dưới đây sẽ giải đáp thắc mắc trên.

Bệnh sốt đất là gì?

Bệnh “sốt đất” còn được biết đến với các tên quốc tế như Melioidosis hoặc Whitmore. Đây là bệnh nhiễm trùng nguy hiểm do vi khuẩn Burkholderia pseudomallei (viết tắt là B. pseudomallei hay dân gian còn gọi là vi khuẩn ăn thịt người) gây ra. Loại vi khuẩn này sống tự nhiên trong đất và nguồn nước bị ô nhiễm, đặc biệt phổ biến ở các khu vực nhiệt đới.

Căn bệnh này được ghi nhận lần đầu tiên vào năm 1911 bởi bác sĩ Alfred Whitmore tại Rangoon (Myanmar). Sau đó, nhiều ca bệnh tiếp tục được ghi nhận ở Kuala Lumpur (Malaysia) và các khu vực lân cận, chủ yếu với biểu hiện áp xe đa cơ quan như gan, phổi, lách, thận.

>> Xem thêm: Bệnh Whitmore (nhiễm khuẩn): Nguyên nhân, triệu chứng, phòng ngừa

Vi khuẩn B. pseudomallei hiện được tìm thấy rộng rãi tại Đông Nam Á và Bắc Úc, đây cũng là 2 khu vực có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất, đặc biệt tại Thái Lan, Singapore, Malaysia, Indonesia và Việt Nam. Ngoài ra, vi khuẩn này còn được phát hiện ở một số khu vực khác như châu Phi, Ấn Độ, Trung Đông, Trung Mỹ và Nam Mỹ. Những năm gần đây, một số ca bệnh cũng được ghi nhận tại Mỹ, chủ yếu liên quan đến du lịch hoặc tiếp xúc với nguồn lây nhiễm từ bên ngoài. (1)

Tại Việt Nam, ca bệnh đầu tiên được báo cáo vào năm 1925 tại Viện Pasteur Sài Gòn (nay là Viện Pasteur TP.HCM). Trong các thập niên sau đó, bệnh từng được ghi nhận ở binh lính nước ngoài tham chiến. Hiện bệnh vẫn xuất hiện rải rác ở cả miền Bắc và miền Nam, dù số ca mắc không quá cao nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ bùng phát.

“Sốt đất” có xu hướng gia tăng vào mùa mưa, đặc biệt sau các đợt mưa lớn, bão hoặc lũ lụt. Nguyên nhân là khi đất bị xáo trộn, vi khuẩn B. pseudomallei sẽ nổi lên bề mặt và phát tán vào không khí hoặc nguồn nước, làm tăng nguy cơ tiếp xúc và lây nhiễm cho con người. Những người làm nông, xây dựng hoặc thường xuyên tiếp xúc với bùn đất có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.

Đây là bệnh nguy hiểm vì có thể lan nhanh và gây tổn thương nhiều cơ quan trong cơ thể. Người bệnh dễ gặp các biến chứng như áp xe ở gan, phổi, da, viêm phổi, viêm màng não hoặc nhiễm trùng huyết. Nếu không điều trị kịp thời, bệnh có thể diễn tiến nặng và gây tử vong.

Nguyên nhân gây bệnh “sốt đất”

Bản chất của căn bệnh này xuất phát từ sự xâm nhập của vi khuẩn Burkholderia pseudomallei vào hệ thống tuần hoàn hoặc mô của con người. Cơ chế xâm nhập qua nhiều con đường khác nhau gồm:

• Qua vết thương hở trên da: Đây là con đường phổ biến nhất. Vi khuẩn từ đất hoặc nước bẩn xâm nhập qua các vết trầy xước, vết cắt hoặc vết bỏng nhỏ trên da khi người bệnh làm việc hoặc tiếp xúc trực tiếp với môi trường ô nhiễm mà không có đồ bảo hộ.
• Qua đường hô hấp: Trong các trận bão hoặc lốc xoáy, vi khuẩn trong đất bị cuốn vào không khí dưới dạng bụi mịn. Việc hít phải các hạt bụi hoặc giọt bắn có chứa vi khuẩn này có thể dẫn đến viêm phổi.
• Hít hoặc uống phải nước bị ô nhiễm: Xảy ra khi người bệnh vô tình hít hoặc uống nước có chứa vi khuẩn trong các hoạt động sinh hoạt hoặc tai nạn dưới nước. (2)

Nhóm người có nguy cơ cao mắc “sốt đất”:

• Người sống hoặc làm việc tại khu vực có vi khuẩn Burkholderia pseudomallei phổ biến (vùng nhiệt đới, nhiều đất và nước bẩn).
• Người mắc bệnh tiểu đường.
• Người nghiện rượu.
• Người mắc bệnh thận mạn tính.
• Người mắc bệnh phổi mạn tính (như COPD, xơ nang).
• Người mắc ung thư hoặc các bệnh lý làm suy giảm miễn dịch.
• Người mắc Thalassemia (bệnh tan máu bẩm sinh).
• Người thường xuyên tiếp xúc với đất, bùn, nước (làm nông, làm vườn, xây dựng, cảnh quan…).

Bệnh “sốt đất” có thể lây từ người sang người, nhưng trường hợp này cực kỳ hiếm gặp.

Người nhiễm bệnh “sốt đất” sẽ gặp triệu chứng nào?

Triệu chứng của “sốt đất” rất đa dạng và có thể khác nhau tùy theo đường vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể.

1. Triệu chứng về phổi

Khi phổi bị nhiễm trùng, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu như ho có đờm hoặc ho khan, đau ngực khi hít thở sâu, sốt cao kèm theo cảm giác đau đầu và chán ăn.

2. Triệu chứng trên da

Nếu vi khuẩn đi vào cơ thể qua vết thương hở sẽ gây ra vết loét, nốt cứng, mụn mủ hoặc ổ áp xe trên da. Tổn thương có thể sưng đỏ, đau, rỉ dịch hoặc đóng vảy, khiến người bệnh nhầm lẫn với nhiễm trùng da thông thường.

3. Triệu chứng lan tỏa

Vi khuẩn có thể di chuyển từ vị trí ban đầu đến các cơ quan khác như tim, não, gan, lách, tuyến tiền liệt hoặc xương để tạo thành các ổ áp xe mới gây ra nhiều biểu hiện khác nhau trên cơ thể, chẳng hạn như đau lưng, đau bụng, đau đầu, sốt, mệt mỏi kéo dài và sụt cân không rõ nguyên nhân. Một số trường hợp còn xuất hiện triệu chứng tiểu buốt, đau nhức toàn thân, thậm chí nặng hơn có thể rơi vào tình trạng lơ mơ, hôn mê hoặc co giật.

4. Nhiễm trùng máu

Khi bệnh đã vào giai đoạn nặng, vi khuẩn có thể đi vào máu và gây nhiễm trùng máu. Lúc này người bệnh có thể xuất hiện một số triệu chứng:

• Sốt cao: Thường kèm theo rét run và vã mồ hôi.
• Cơ thể mệt mỏi, kiệt sức: Người bệnh cảm thấy yếu sức nhanh chóng, không thể thực hiện các hoạt động thường ngày.
• Đau đầu: Cơn đau thường xuyên và không thuyên giảm khi dùng thuốc giảm đau thông thường.
• Khó thở, hụt hơi: Do ảnh hưởng đến khả năng trao đổi oxy của hệ tuần hoàn.
• Đau bụng: Có thể liên quan đến các ổ áp xe trong gan hoặc lách.
• Đau khớp: Vi khuẩn có thể lan đến xương khớp gây viêm khớp.
• Lơ mơ, co giật, hôn mê: Dấu hiệu cho thấy nhiễm trùng đã ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương.

Hầu hết người mắc Melioidosis sẽ xuất hiện triệu chứng sau 1-4 tuần kể từ khi nhiễm bệnh. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, bệnh có thể khởi phát muộn hơn, sau nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm kể từ khi tiếp xúc với vi khuẩn.

Nguy cơ tử vong của bệnh sốt đất có cao không?

Đây là một căn bệnh có tỷ lệ tử vong cao (từ 10% đến 40%) tùy thuộc vào điều kiện y tế và thời điểm phát hiện bệnh. Nếu người bệnh rơi vào tình trạng sốc nhiễm khuẩn mà không được điều trị kịp thời, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 90%.

Bệnh “sốt đất” được chẩn đoán thế nào?

Các phương pháp chẩn đoán chủ yếu hiện nay bao gồm:

• Nuôi cấy vi khuẩn: Bác sĩ sẽ lấy các mẫu bệnh phẩm như máu, nước tiểu, đờm hoặc mủ từ các ổ áp xe để nuôi cấy trong phòng thí nghiệm nhằm xác định sự hiện diện của vi khuẩn B. pseudomallei.
• Xét nghiệm máu: Dùng huyết thanh chẩn đoán, tuy nhiên phương pháp này đôi khi cho kết quả không chính xác ở những vùng có dịch lưu hành.
• Chẩn đoán hình ảnh: Chụp CT hoặc siêu âm để phát hiện các ổ áp xe kín đáo trong các cơ quan nội tạng như gan, lách.

Cách điều trị khi nhiễm bệnh “sốt đất”

Đây là bệnh nhiễm trùng nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được điều trị đúng cách và đủ thời gian. Phác đồ điều trị bệnh sốt đất thường chia thành 2 giai đoạn chính:

1. Giai đoạn điều trị tấn công (cấp tính)

Ở giai đoạn này, người bệnh thường cần nhập viện để được theo dõi và điều trị tích cực. Bác sĩ sẽ sử dụng kháng sinh đường tĩnh mạch liều cao trong 2-8 tuần tùy mức độ nặng, vị trí nhiễm trùng và thể bệnh. Trong trường hợp nhiễm trùng nặng hoặc có ổ áp xe sâu, thời gian điều trị có thể kéo dài và cần phối hợp nhiều loại thuốc.

2. Giai đoạn duy trì (diệt trừ vi khuẩn)

Sau khi kiểm soát được giai đoạn cấp, người bệnh sẽ chuyển sang dùng kháng sinh đường uống trong thời gian dài, từ 3-6 tháng, thậm chí lâu hơn ở các trường hợp nặng.

Nếu xuất hiện các ổ áp xe lớn hoặc phức tạp (ở gan, phổi, tuyến tiền liệt, xương…), chỉ dùng kháng sinh có thể chưa đủ hiệu quả. Khi đó, bác sĩ có thể chỉ định dẫn lưu mủ hoặc can thiệp ngoại khoa để loại bỏ ổ nhiễm trùng.

Trong suốt quá trình điều trị, nếu người bệnh có bệnh nền như bệnh tiểu đường, bệnh thận mạn tính hoặc bệnh phổi mạn tính, bác sĩ sẽ theo dõi và kiểm soát chặt chẽ các bệnh lý này nhằm giảm nguy cơ biến chứng và hỗ trợ quá trình hồi phục hiệu quả hơn.

Phòng ngừa nhiễm bệnh “sốt đất” bằng cách nào?

Hiện chưa có vắc xin phòng bệnh, vì vậy việc chủ động bảo vệ bản thân và hạn chế tiếp xúc với nguồn vi khuẩn Burkholderia pseudomallei là rất quan trọng. Mọi người có thể giảm nguy cơ mắc bệnh bằng những biện pháp sau:

• Tránh tiếp xúc trực tiếp với bùn đất, nước đọng hoặc nguồn nước nghi ngờ ô nhiễm, đặc biệt ở những khu vực thường xuyên mưa lũ. Nếu bắt buộc phải làm việc trong môi trường này, cần có biện pháp bảo hộ đầy đủ.
• Mang ủng hoặc giày chống thấm khi đi trên nền đất ẩm ướt, đeo găng tay khi làm vườn, làm nông hoặc tiếp xúc với đất. Khi cắt cỏ, dọn dẹp hoặc làm việc trong môi trường nhiều bụi, nên đeo khẩu trang để hạn chế hít phải vi khuẩn.
• Nếu trên da có vết trầy xước, vết loét hoặc bỏng, cần che kín bằng băng chống thấm và tránh để tiếp xúc với đất, nước bẩn. Đây là con đường vi khuẩn dễ xâm nhập vào cơ thể.
• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt sau khi tiếp xúc với đất, sau khi làm việc ngoài trời hoặc trước khi ăn. Sau khi dính bùn đất, nên tắm rửa sạch sẽ để loại bỏ vi khuẩn.
• Tránh bơi lội, tắm hoặc ngâm mình ở ao hồ, sông suối không đảm bảo vệ sinh, nhất là khi cơ thể có vết thương.
• Những người mắc bệnh tiểu đường, bệnh thận mạn tính hoặc bệnh phổi mạn tính cần tuân thủ điều trị và theo dõi sức khỏe chặt chẽ, vì đây là nhóm có nguy cơ cao bị biến chứng nặng nếu nhiễm bệnh.
• Khi chế biến thực phẩm, nên đeo găng tay và giữ dụng cụ sạch sẽ để hạn chế nguy cơ nhiễm khuẩn từ môi trường.
• Nếu nghi ngờ đã tiếp xúc với nguồn vi khuẩn hoặc có dấu hiệu bất thường, cần đến cơ sở y tế để được kiểm tra sớm. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc dùng kháng sinh dự phòng sau phơi nhiễm.

“Sốt đất” có thể diễn tiến nhanh và gây biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện kịp thời. Vì vậy, nếu bạn xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ như sốt kéo dài, ho, đau ngực, nổi áp xe hoặc từng tiếp xúc với đất, nước bẩn, đặc biệt trong mùa mưa, nên đến cơ sở y tế để được thăm khám sớm. Người bệnh nên lựa chọn các địa chỉ uy tín như khoa Nội tổng hợp, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được chẩn đoán chính xác và điều trị đúng phác đồ, giúp hạn chế biến chứng và nâng cao hiệu quả hồi phục.

“Sốt đất” là bệnh nhiễm khuẩn nguy hiểm nhưng vẫn có thể kiểm soát nếu nhận diện sớm, chẩn đoán đúng và điều trị đủ phác đồ. Khi xuất hiện sốt kéo dài, ho, khó thở, mệt nhiều, đau đầu, loét da hoặc bất kỳ dấu hiệu nhiễm trùng nào sau khi tiếp xúc với đất, nước bẩn, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời, tránh biến chứng nguy hiểm.