Mỗi người hàng ngày có thế tiếp xúc với các chất có khả năng gây ung thư nguy cơ cao như khói thuốc lá, không khí ô nhiễm, Formaldehyde… Vậy chất gây ung thư là gì? Nên làm gì để hạn chế tiếp xúc với những loại chất có khả năng gây ung thư?
Chất gây ung thư (carcinogen) là những tác nhân có khả năng gây tổn thương DNA hoặc làm rối loạn quá trình hoạt động bình thường của tế bào, từ đó dẫn đến nguy cơ tăng sinh tế bào bất thường và hình thành ung thư. Các chất này có thể tồn tại ở dạng hóa học, vật lý hoặc sinh học. Khi con người tiếp xúc trong thời gian dài hoặc ở nồng độ cao, nguy cơ gây ung thư sẽ tăng lên hơn. (1)
Theo Cơ quan Nghiên cứu Quốc tế về Ung thư (IARC), thuộc Tổ chức Y tế Thế giới, các carcinogen được phân loại thành các nhóm dựa trên mức độ bằng chứng khoa học như sau:
Không phải mọi trường hợp tiếp xúc với các chất có khả năng gây ung thư đều dẫn đến ung thư ngay lập tức. Nguy cơ mắc bệnh phụ thuộc vào thời gian, mức độ phơi nhiễm, yếu tố di truyền và lối sống tổng thể của mỗi người…
Hằng ngày, cơ thể có thể vô tình tiếp xúc với nhiều tác nhân gây ung thư trong môi trường sống, nơi làm việc hoặc trong sinh hoạt… Dưới đây là một số chất có khẳn năng gây ung thư phổ biến đã được các tổ chức y tế quốc tế như WHO và IARC xác định, kèm theo cơ chế ảnh hưởng cơ bản (thông tin mang tính tham khảo):
Tia cực tím (UV), đặc biệt là UVB và UVA là dạng bức xạ phát ra từ ánh sáng mặt trời hoặc các thiết bị nhân tạo như đèn tanning, được xếp vào nhóm 1 chất gây ung thư ở người theo phân loại của IARC. Tiếp xúc quá mức với tia UV có thể gây tổn thương DNA trong tế bào da, làm tăng nguy cơ mắc ung thư da, bao gồm cả u hắc tố ác tính (melanoma) và các dạng ung thư biểu mô tế bào đáy và tế bào vảy.
Mỗi người nên sử dụng kem chống nắng phổ rộng, tránh ra nắng vào giờ cao điểm (10h-16h), và mặc quần áo bảo hộ khi ra đường để đảm bảo an toàn.
Formaldehyde là một hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, thường được sử dụng trong công nghiệp gỗ ép, vật liệu xây dựng, chất bảo quản trong phòng thí nghiệm hoặc mỹ phẩm. Khi hít phải hoặc tiếp xúc lâu dài, formaldehyde có thể gây kích ứng đường hô hấp, đau đầu, chảy nước mắt, và trong nhiều trường hợp, có thể dẫn đến ung thư vòm họng hoặc ung thư bạch cầu.
Formaldehyde được IARC xếp vào nhóm 1 chất gây ung thư cho người, đặc biệt là khi phơi nhiễm trong môi trường kín hoặc không thông thoáng.
Để hạn chế rủi ro, nên tránh sử dụng các sản phẩm có chứa formaldehyde, ưu tiên dùng vật liệu nội thất thân thiện với môi trường và tăng cường thông gió trong không gian sống. (2)
Amiang là nhóm khoáng chất tự nhiên có cấu trúc sợi, từng được sử dụng rộng rãi trong vật liệu xây dựng, cách nhiệt, phanh xe và mái lợp nhờ khả năng chịu nhiệt và độ bền cao. Tuy nhiên, khi các sợi amiang bị hít vào phổi, chúng có thể tồn tại trong mô phổi hàng chục năm, gây viêm mạn tính, sẹo mô phổi (asbestosis) và đặc biệt là ung thư trung biểu mô (mesothelioma) – một loại ung thư hiếm gặp nhưng nguy hiểm.
Hiện nay, nhiều quốc gia đã cấm hoàn toàn việc sử dụng amiăng, tuy nhiên vẫn còn tồn tại ở một số công trình cũ hoặc khu vực sản xuất. Khi phải tiếp xúc, cần mang đồ bảo hộ đúng chuẩn và tuân thủ quy trình xử lý an toàn.
Radon là một khí phóng xạ tự nhiên được sinh ra từ quá trình phân rã uranium trong đất, đá và nước ngầm. Radon không màu, không mùi và không vị, có thể tích tụ trong nhà ở, tầng hầm hoặc không gian kín, đặc biệt ở những khu vực có địa chất giàu uranium. Khi hít phải trong thời gian dài, các hạt phóng xạ từ radon có thể làm tổn thương mô phổi, gây đột biến DNA và dẫn đến ung thư phổi. Theo WHO, radon là nguyên nhân gây ung thư phổi đứng thứ hai sau hút thuốc lá.
Để giảm thiểu nguy cơ, nên kiểm tra nồng độ radon trong nhà định kỳ, tăng cường thông gió và bịt kín các khe nứt nền nhà, đặc biệt ở vùng có nguy cơ cao.
Thuốc lá là nguồn chứa hơn 70 chất gây ung thư đã được xác định, bao gồm benzene, nitrosamine, formaldehyde, và polonium-210. Hút thuốc trực tiếp hoặc hít phải khói thuốc thụ động đều có thể gây ung thư phổi, thanh quản, thực quản, bàng quang, tụy và cổ tử cung. Nicotine trong thuốc lá còn gây nghiện mạnh, khiến người hút khó bỏ và tiếp tục phơi nhiễm lâu dài.
Theo WHO, thuốc lá là nguyên nhân phổ biến gây tử vong do ung thư có thể phòng ngừa được trên toàn cầu. Ngừng hút thuốc ở bất kỳ giai đoạn nào đều giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc ung thư và cải thiện sức khỏe tim mạch, hô hấp.
Ô nhiễm không khí là sự hiện diện của các hạt bụi mịn (PM2.5, PM10), khí độc (NO₂, SO₂, CO), và hợp chất hữu cơ bay hơi vượt mức an toàn trong không khí. Các chất này, khi hít phải lâu dài, có thể thâm nhập sâu vào phổi, gây viêm mạn tính, tổn thương tế bào biểu mô đường hô hấp và làm tăng nguy cơ ung thư phổi, đặc biệt ở người không hút thuốc.
Ô nhiễm không khí còn liên quan đến bệnh tim mạch, đột quỵ, và rối loạn hô hấp. WHO xếp ô nhiễm không khí ngoài trời vào nhóm 1 các carcinogen cho người.
Để hạn chế ảnh hưởng, mỗi người nên tránh hoạt động ngoài trời khi chỉ số AQI cao, sử dụng máy lọc không khí trong nhà, và trồng cây xanh quanh khu vực sinh sống để cải thiện chất lượng không khí.
Khí thải từ động cơ, đặc biệt là động cơ diesel, chứa nhiều hợp chất độc hại như benzen, formaldehyde và các hạt bụi mịn PM2.5. Khi hít phải thường xuyên, những chất này xâm nhập sâu vào phổi, gây viêm mạn tính, tổn thương DNA và tăng nguy cơ phát triển tế bào ung thư. Người sống hoặc làm việc gần khu vực có mật độ giao thông cao, bến xe, hoặc nhà máy thường có nguy cơ cao hơn.
Thực phẩm chiên rán ở nhiệt độ cao tạo ra các hợp chất gây hại như acrylamide, được WHO cảnh báo có khả năng gây ung thư. Dầu ăn được tái sử dụng nhiều lần cũng càng làm tăng lượng chất oxy hóa, gốc tự do gây tổn thương tế bào và ảnh hưởng đến chức năng hô hấp. Vì thế, thực đơn hàng ngày nên hạn chế tối đa dùng đồ chiên rán, ưu tiên món hấp, luộc hoặc nướng nhẹ để giúp giảm độc chất cho cơ thể.
Thịt chế biến sẵn như xúc xích, thịt xông khói, jambon… thường chứa nitrit và nitrat (chất bảo quản có thể chuyển hóa thành nitrosamine, một hợp chất gây ung thư mạnh khi xâm nhập vào cơ thể). Tiêu thụ thường xuyên có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư đại trực tràng, đồng thời gián tiếp ảnh hưởng đến phổi do làm suy yếu hệ miễn dịch và tăng viêm mạn tính.
Đồ uống có cồn gây tổn thương gan và ảnh hưởng đến hệ miễn dịch, làm giảm khả năng loại bỏ độc chất trong cơ thể, bao gồm các carcinogen. Ethanol khi chuyển hóa thành acetaldehyde (một chất có độc tính cao) có thể gây đột biến gen, tổn thương mô phổi và tăng nguy cơ bị ung thư, đặc biệt ở người có thói quen hút thuốc kèm theo. Để bảo vệ sức khỏe, mỗi người nên chủ động kiểm soát đồ uống có cồn hoặc loại bỏ tuyệt đối thói quen này.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Mỗi người có thể vô tình tiếp xúc với các chất gây ung thư phổ biến trong đời sống hàng ngày. Hãy chủ động phòng tránh để góp phần bảo vệ sức khỏe trước nguy cơ mắc các bệnh ung thư nguy hiểm.
