Ăn dặm là cột mốc quan trọng khi trẻ bắt đầu làm quen với các loại thức ăn khác ngoài sữa mẹ hay sữa công thức. Tuy nhiên, đây cũng là giai đoạn hệ tiêu hóa của trẻ phải đối mặt với nhiều thách thức. Trong đó, tiêu chảy là một trong những vấn đề phổ biến nhất khiến nhiều bậc cha mẹ lo lắng. Vậy những nguyên nhân nào khiến trẻ ăn dặm bị tiêu chảy? Cùng BVĐK Tâm Anh tìm hiểu tại bài viết sau!
Giai đoạn trẻ ăn dặm thường bắt đầu từ 6 tháng tuổi trở lên. Lúc này, phân của trẻ sẽ có thay đổi so với thời kỳ bú mẹ hoàn toàn. Phân của trẻ thường có màu vàng nâu, nâu sẫm hoặc xanh lục tùy thuộc vào loại thực phẩm bé ăn. Ví dụ, khi ăn rau xanh như bina hay cải bó xôi, phân có thể có màu xanh đậm hơn. Khi ăn cà rốt, khoai lang, phân có thể có màu cam nhạt. Đây là hiện tượng bình thường do sắc tố thực phẩm chưa được hấp thu hoàn toàn. Đồng thời, phân của trẻ cũng sẽ đặc hơn và thành khối hơn.
Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu mới làm quen với thức ăn đặc hơn, phân vẫn có thể mềm, nhão hoặc sệt, đặc biệt khi trẻ ăn nhiều rau củ quả. Đôi khi, bố mẹ có thể nhìn thấy những mảnh thức ăn chưa được tiêu hóa trong phân như hạt ngô, miếng rau xanh, hoặc sợi cà rốt. Điều này hoàn toàn bình thường vì hệ tiêu hóa của trẻ vẫn đang phát triển và chưa có đủ enzyme để phân giải hoàn toàn một số thành phần thực phẩm.
Số lần đi ngoài của trẻ ăn dặm có thể tăng lên so với trước đây. Trẻ bú mẹ hoàn toàn có thể vài ngày mới đi ngoài một lần, nhưng khi ăn dặm, trẻ có thể đi ngoài 1-3 lần mỗi ngày. Một số trẻ thậm chí đi ngoài sau mỗi bữa ăn chính do phản xạ vị – đại tràng. Điều này không phải là tiêu chảy nếu phân không quá lỏng và trẻ không có các triệu chứng bất thường khác, vẫn ăn uống bình thường, vui vẻ, tăng cân đều đặn.
Trẻ bị tiêu chảy là khi đi ngoài phân lỏng hoặc phân nước từ 3 lần trở lên trong vòng 24 giờ. Phân tiêu chảy có thể có mùi chua nồng hoặc tanh hôi, lẫn nhầy, bọt, máu khi tiêu chảy nhiễm trùng. Lượng phân nhiều và có thể phun ra ngoài với áp lực mạnh.
Tiêu chảy kéo dài khiến trẻ bị mất nước, biểu hiện qua các dấu hiệu như miệng khô, môi khô, mắt trũng, khát nước đòi uống nước liên tục, tiểu ít hoặc không tiểu,… Ngoài ra trẻ có thể kèm theo các triệu chứng như nôn ói nhiều lần, sốt, đau bụng, quấy khóc liên tục, co chân vào bụng, biếng ăn và mệt mỏi, lờ đờ. Trẻ ăn dặm bị tiêu chảy cần được bác sĩ khám, xác định nguyên nhân và xử trí đúng cách.
Trong 6 tháng đầu đời, hệ tiêu hóa của trẻ chủ yếu thích nghi với việc tiêu hóa sữa mẹ hoặc sữa công thức. Nên khi bắt đầu ăn dặm, hệ tiêu hóa sẽ phải đối mặt với nhiều loại thực phẩm mới có cấu trúc phức tạp hơn. Tuy nhiên, trẻ chưa thể sản xuất đủ lượng enzyme để chuyển hóa hoàn toàn những thức ăn này, tạo ra áp lực thẩm thấu, kéo nước vào trong lòng ruột và gây tiêu chảy.
Bên cạnh đó, hệ vi sinh đường ruột của trẻ trong giai đoạn ăn dặm vẫn đang phát triển và chưa ổn định. Khi bắt đầu ăn dặm, thành phần vi sinh đường ruột sẽ thay đổi để thích nghi với chế độ ăn đa dạng hơn. Trong giai đoạn chuyển tiếp này, sự cân bằng vi sinh có thể bị xáo trộn tạm thời, khiến quá trình tiêu hóa chưa tối ưu và làm trẻ nhạy cảm hơn với các tác nhân gây rối loạn tiêu hóa nếu điều kiện vệ sinh không đảm bảo.
Nhiều trường hợp tiêu chảy ở trẻ ăn dặm xuất phát từ chế độ ăn không phù hợp với khả năng tiêu hóa của trẻ. Một số sai lầm thường gặp về chế độ ăn dặm của trẻ gồm: thức ăn dặm quá nhiều đường, trái cây chua hoặc chất béo; thử nhiều thức ăn mới trong cùng một thời điểm; chuyển từ bột → cháo → cơm quá nhanh; tăng lượng ăn dặm đột ngột, ăn quá nhiều chất xơ,…
Dị ứng thực phẩm là phản ứng của hệ miễn dịch với một số protein trong thực phẩm. Một số thực phẩm dễ gây dị ứng gồm: đạm sữa bò, trứng, đậu, các loại hạt (óc chó, hạnh nhân, hạt điều…), cá, động vật có vỏ (tôm, cua, sò…), và lúa mì,… Khi trẻ ăn phải thực phẩm gây dị ứng, hệ miễn dịch phản ứng lại bằng cách giải phóng histamine và các hóa chất trung gian khác, dẫn đến viêm đường tiêu hóa. Trên lâm sàng, trẻ có thể xuất hiện các triệu chứng như tiêu chảy, nôn ói, đau bụng; đồng thời có thể kèm theo các biểu hiện dị ứng toàn thân như phát ban, ngứa, hoặc nặng hơn là phù môi,phù mí mắt, khó thở,..
Không dung nạp thực phẩm là tình trạng trẻ thiếu enzyme tiêu hóa một số thành phần thực phẩm nhất định, thường gặp như không dung nạp lactose. Trẻ thiếu enzyme lactase không thể phân giải lactose thành glucose và galactose để hấp thu. Lactose không tiêu hóa di chuyển xuống ruột già, bị vi khuẩn lên men tạo khí và acid, gây đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy.
Phần lớn các trường hợp tiêu chảy cấp ở trẻ em là do tác nhân nhiễm virus, trong đó Rotavirus là nguyên nhân thường gặp nhất. Trong nhóm tác nhân nhiễm trùng do vi khuẩn, Escherichia coli (E. coli) là nguyên nhân phổ biến. Ngoài ra, trẻ cũng có thể bị tiêu chảy do các virus và vi khuẩn khác như Norovirus, Adenovirus, Salmonella, Shigella…
Trẻ ăn dặm dễ bị nhiễm vi khuẩn qua thức ăn hoặc nước uống không đảm bảo vệ sinh. Ăn thịt, cá, trứng không nấu chín kỹ, rau sống không rửa sạch hoặc uống nước không đun sôi là những nguồn lây chính. Triệu chứng thường bao gồm đi tiêu phân lỏng nhiều lần (có thể lẫn máu hoặc hoặc nhầy), sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn mửa… (1)
Giai đoạn trẻ bắt đầu ăn dặm cũng là lúc trẻ tiếp xúc với môi trường bên ngoài nhiều hơn. Ở độ tuổi này, trẻ đã biết lẫy, bò, cầm nắm đồ vật và thường xuyên đưa tay hoặc đồ chơi vào miệng, đồng thời tiếp xúc với nhiều người hơn trong gia đình và ngoài xã hội. Trong khi đó, hệ miễn dịch của trẻ vẫn chưa hoàn thiện, nên trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm trùng, đặc biệt là nhiễm trùng đường hô hấp. Bên cạnh đó, khi trẻ lớn dần và ăn dặm nhiều hơn, lượng kháng thể thụ động từ sữa mẹ cũng giảm dần theo thời gian và theo lượng bú, khiến khả năng bảo vệ tự nhiên của trẻ suy giảm tương đối. Vì vậy, trong một số trường hợp trẻ bị nhiễm khuẩn, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng thuốc kháng sinh để điều trị. Tuy nhiên, một số trẻ có thể gặp tác dụng phụ là tiêu chảy trong quá trình dùng kháng sinh. Nguyên nhân là vì kháng sinh không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh mà còn làm giảm số lượng lợi khuẩn đường ruột – những vi khuẩn có vai trò quan trọng trong tiêu hóa và bảo vệ niêm mạc ruột. Khi hệ vi sinh đường ruột bị mất cân bằng, quá trình tiêu hóa và hấp thu của trẻ bị ảnh hưởng, từ đó dẫn đến tiêu chảy trong hoặc sau khi điều trị bằng kháng sinh.
Ngoài các nguyên nhân thường gặp, một số bệnh lý ít gặp hơn cũng có thể gây tiêu chảy ở trẻ trong giai đoạn ăn dặm, bao gồm bệnh Celiac, bệnh Crohn, các rối loạn thiếu hụt enzyme bẩm sinh, bệnh nang xơ… Bên cạnh đó, tình trạng suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải khiến trẻ dễ bị nhiễm khuẩn đường ruột tái diễn, tiêu chảy kéo dài. (2)
Phòng ngừa tiêu chảy cho trẻ ăn dặm, bố mẹ có thể áp dụng các biện pháp dưới đây:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Hy vọng với những thông tin trên quý phụ huynh đã hiểu rõ hơn về nguyên nhân trẻ ăn dặm bị tiêu chảy cũng như là cách phòng ngừa tiêu chảy hiệu quả cho trẻ ở nhóm tuổi này. Nếu trẻ có dấu hiệu tiêu chảy kéo dài, tiêu chảy nặng, có dấu hiệu mất nước, trẻ sốt cao, ói nhiều, đau bụng hoặc đi tiêu phân xanh, nhầy, tanh, hôi, phân có máu, bố mẹ cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ ngay để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
