Ung thư do ô nhiễm không khí ngày càng trở thành mối lo của nhiều người. Tìm hiểu về cơ chế sinh bệnh, nguy cơ, các loại ung thư có thể gặp… giúp mỗi người chủ động bảo vệ sức khỏe tốt hơn.
Những năm gần đây, vấn đề ung thư do ô nhiễm không khí được nhắc đến nhiều, đặc biệt là khi tình trạng ô nhiễm ở các đô thị ngày càng tăng. Theo Tổ chức Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), bụi mịn và ô nhiễm không khí ngoài trời đã được xếp vào Nhóm 1 – Tác nhân gây ung thư ở người (Carcinogenic to humans). Đây là cấp độ nguy cơ cao nhất, chỉ được áp dụng khi có đầy đủ bằng chứng khoa học. (1)
Ô nhiễm không khí làm tăng nguy cơ ung thư ở người chưa từng hút thuốc và làm giảm tiên lượng sống của người bệnh ung thư phổi. Nghiên cứu cho thấy, khi nồng độ bụi mịn PM₂.₅ tăng thêm 10 µg/m³, nguy cơ tử vong do ung thư phổi tăng khoảng 8 – 9%.
Để xác định ô nhiễm không khí có phải là yếu tố nguy cơ độc lập hay không, các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu ở nhóm người không hút thuốc. Kết quả cho thấy, dù không tiếp xúc với khói thuốc, họ vẫn có nguy cơ mắc ung thư phổi khi sống trong môi trường ô nhiễm. Điều này cho thấy ô nhiễm không khí trong tự nhiên có thể gây ung thư phổi.
Nam giới hút thuốc và sống trong khu vực ô nhiễm là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất. Sự kết hợp giữa khói thuốc và không khí ô nhiễm làm tổn thương tế bào, thúc đẩy quá trình hình thành khối u diễn ra nhanh hơn, mạnh hơn so với từng yếu tố riêng lẻ.
Mỗi năm, khoảng 223.000 người trên thế giới không qua khỏi do ung thư phổi liên quan đến ô nhiễm không khí ngoài trời. Gánh nặng bệnh tật không phân bố đồng đều giữa các khu vực. Hơn một nửa số ca tử vong tập trung ở Trung Quốc và các nước Đông Á – nơi mức độ ô nhiễm không khí đặc biệt nghiêm trọng.
Benzen là hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, xuất hiện nhiều trong khí thải giao thông và là tác nhân góp phần gây bệnh bạch cầu – một dạng ung thư thường gặp ở trẻ em. Mức độ phơi nhiễm benzen càng cao, nguy cơ mắc bệnh bạch cầu tủy cấp (Acute Myeloid Leukemia – AML) càng lớn.
Các nghiên cứu cho thấy không tồn tại ngưỡng an toàn cho benzen đối với tất cả mọi người. Ngay cả khi ở nồng độ rất thấp, benzen vẫn có thể làm tổn thương DNA và gây ra sự biến đổi trong tế bào máu, từ đó dẫn đến ung thư. Trẻ em là nhóm chịu rủi ro cao nhất do cơ thể và hệ miễn dịch của các bé chưa phát triển hoàn thiện.
Phát hiện này có ý nghĩa lớn với sức khỏe cộng đồng, cho thấy mọi mức phơi nhiễm benzen đều tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe. Vì thế, các chính sách kiểm soát ô nhiễm cần đặt mục tiêu giảm nồng độ benzen xuống mức thấp nhất có thể.
Ô nhiễm không khí ngoài trời còn ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác, bao gồm hệ tiêu hóa, tiết niệu, sinh sản, nội tiết…; làm tăng nguy cơ mắc:
Các hạt bụi siêu mịn mang theo kim loại nặng và hợp chất hữu cơ độc hại xâm nhập sâu vào phổi, đi vào máu và lan khắp cơ thể. Một nghiên cứu quy mô lớn trên hàng triệu người cao tuổi (chương trình Medicare) cho thấy: phơi nhiễm kéo dài với PM₂.₅ và NO₂ làm tăng nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng và ung thư tiền liệt tuyến.
Một số hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs) trong không khí ô nhiễm có thể “bắt chước” hormone estrogen và gắn vào thụ thể tế bào, gây rối loạn nội tiết. Sự mất cân bằng này kích thích tế bào tuyến vú và nội mạc tử cung tăng sinh bất thường, làm tăng nguy cơ ung thư ở hai cơ quan này. (2)
Không khí ô nhiễm chứa nhiều hợp chất độc hại có thể gây ung thư qua hai cơ chế chính: tác động trực tiếp lên DNA và gây phản ứng viêm mạn tính trong cơ thể.
Các chất như Benzen, Hydrocacbon thơm đa vòng (Polycyclic aromatic hydrocarbons – PAHs), kim loại nặng (như Crom và Asen) có thể liên kết với DNA, phá vỡ quá trình sao chép và sửa chữa gen, dẫn đến đột biến gen, ‘khơi mào’ cho quá trình dẫn đến ung thư. Riêng benzen còn gây độc cho tủy xương và làm biến đổi tế bào gốc máu.
Bụi mịn PM₂.₅ và các kim loại bám trên bề mặt có thể sinh ra gốc tự do (ROS), gây stress oxy hóa và viêm mạn tính toàn thân. Quá trình viêm kéo dài này thúc đẩy sự tăng sinh tế bào, hình thành mạch máu nuôi khối u; đồng thời ức chế quá trình chết tế bào tự nhiên, tạo điều kiện cho ung thư phát triển.
Gần đây, nghiên cứu còn phát hiện bụi mịn có thể kích hoạt đại thực bào phổi giải phóng cytokine IL-1β – loại protein góp phần thúc đẩy ung thư phổi ở người không hút thuốc; làm tăng nguy cơ mắc các bệnh ung thư khác như ung thư vú và ung thư bàng quang.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, ung thư do ô nhiễm không khí cần nhận được sự quan tâm của cộng đồng. Ô nhiễm không khí và bệnh ung thư có mối quan hệ với nhau. Sử dụng máy lọc không khí, đeo khẩu trang chống bụi mịn, trồng nhiều cây xanh trong nhà… có thể hỗ trợ lọc không khí, bảo vệ đường hô hấp. Chủ động tầm soát ung thư định kỳ tại các bệnh viện là cách hiệu quả để phát hiện sớm và điều trị kịp thời, đặc biệt đối với những người sống hoặc làm việc trong môi trường ô nhiễm.
1. Turner, M. C., Andersen, Z. J., Baccarelli, A., Diver, W. R., Gapstur, S. M., Pope, C. A., Prada, D., Samet, J., Thurston, G., & Cohen, A. (2020). Outdoor air pollution and cancer: An overview of the current evidence and public health recommendations. CA a Cancer Journal for Clinicians, 70(6), 460–479. https://doi.org/10.3322/caac.21632
2. Writer, S. (2024, November 22). Outdoor air pollution may increase non-lung cancer risk in older adults | Harvard T.H. Chan School of Public. Harvard T.H. Chan School of Public Health. https://hsph.harvard.edu/news/outdoor-air-pollution-may-increase-non-lung-cancer-risk-in-older-adults/
