Các dạng tật khúc xạ bẩm sinh thường gặp và giải pháp

Tật khúc xạ bẩm sinh là tình trạng trẻ sinh ra đã có lỗi khúc xạ ở mắt, khiến hình ảnh không hội tụ đúng trên võng mạc và gây nhìn mờ. Việc phát hiện và can thiệp sớm giúp bảo vệ thị lực, phòng ngừa nguy cơ nhược thị và hỗ trợ sự phát triển thị giác bình thường của trẻ.

Tật khúc xạ bẩm sinh là gì?

Tật khúc xạ bẩm sinh là một rối loạn thị giác mà trẻ mắc phải ngay từ khi sinh ra, do “ống kính” của mắt (giác mạc + thể thủy tinh) và trục nhãn cầu không phối hợp đúng để cho hình ảnh rõ nét. Tình trạng này khiến ánh sáng từ vật đến mắt không hội tụ chính xác lên lớp võng mạc (phần nhạy sáng ở phía sau mắt), dẫn đến hình ảnh trẻ nhìn thấy bị mờ nhòe.

Có 3 dạng thường gặp: (1)

• Cận thị bẩm sinh là tình trạng trẻ sinh ra đã có trục nhãn cầu dài hơn bình thường hoặc giác mạc cong quá mức, khiến ánh sáng hội tụ trước võng mạc. Trẻ bị cận bẩm sinh thường nhìn gần rõ nhưng nhìn xa mờ, nếu không phát hiện sớm có thể dẫn đến nhược thị.
• Viễn thị bẩm sinh xảy ra khi mắt có trục nhãn cầu ngắn hoặc giác mạc dẹt, làm ánh sáng hội tụ sau võng mạc. Trẻ bị viễn thị bẩm sinh thường gặp khó khăn trong việc nhìn các vật thể ở gần, nếu nghiêm trọng có thể nhìn mờ cả những vật ở xa. Bên cạnh đó trẻ cũng dễ bị mỏi mắt, nhức đầu khi quan sát hoặc đọc sách lâu.
• Loạn thị bẩm sinh hình thành do giác mạc có độ cong không đều, khiến ánh sáng không hội tụ tại một điểm mà phân tán ở nhiều vị trí trên võng mạc. Trẻ bị loạn thị bẩm sinh nhìn hình ảnh méo mó, mờ nhòe và đôi khi kèm theo cận hoặc viễn thị bẩm sinh.

Nguyên nhân gây ra tật khúc xạ bẩm sinh

Tình trạng này có thể xuất phát từ rất nhiều yếu tố khác nhau, dưới đây là những nguyên nhân phổ biến:

• Yếu tố di truyền gia đình: Những trẻ có bố mẹ hoặc người thân bị tật khúc xạ sẽ có nguy cơ mắc rối loạn thị giác này cao hơn.
• Sự thay đổi bất thường của hình dạng hoặc trục nhãn cầu ngay từ khi sinh ra, ví dụ trục nhãn cầu quá dài hoặc quá ngắn dẫn tới hội tụ ánh sáng sai vị trí.
• Hình dạng giác mạc hoặc thủy tinh thể không đúng chuẩn từ lúc nhỏ: Giác mạc cong lệch hoặc chưa phát triển đều làm ánh sáng không hội tụ đúng lên võng mạc.
• Các bất thường bẩm sinh ở mắt hoặc cấu trúc vùng mắt như sụp mí bẩm sinh (ptosis) gây thay đổi hình dạng giác mạc và dẫn tới tật khúc xạ.

Dấu hiệu nhận biết tật khúc xạ bẩm sinh ở trẻ

Dấu hiệu nhận biết thường gặp ở trẻ có thể khác nhau tùy mức độ, nhưng cha mẹ có thể nhận ra qua một số biểu hiện đặc trưng sau:

• Trẻ thường xuyên nheo mắt hoặc nghiêng đầu khi nhìn vật ở xa hoặc khi cố gắng tập trung nhìn rõ hơn.
• Để sách, điện thoại hoặc đồ chơi quá gần mắt khi đọc hoặc xem, do không nhìn rõ ở khoảng cách bình thường.
• Hay dụi mắt, chớp mắt liên tục hoặc than mỏi, nhức mắt sau khi học hoặc xem màn hình.
• Trẻ hay đau đầu, hoa mắt hoặc khó tập trung khi đọc, viết hay học bài.
• Trẻ thường né tránh các hoạt động như đọc sách, tô màu hoặc xem bảng ở lớp học.
• Khó xác định khoảng cách, trẻ hay bị vấp, va chạm đồ vật, dễ ngã (đặc biệt trong môi trường thiếu sáng).
• Chỉ nhìn rõ bằng một mắt hoặc có biểu hiện lệch mắt mà trẻ không tự nhận ra.

Việc quan tâm, theo dõi các biểu hiện bất thường và đưa trẻ đi khám mắt định kỳ là rất quan trọng. Trẻ mắc phải nếu được phát hiện sớm và điều chỉnh kịp thời sẽ tránh được nguy cơ nhược thị, giúp thị giác có thể phát triển bình thường.

Biến chứng nếu không phát hiện và điều trị sớm

Việc không phát hiện hoặc điều trị sớm  ở trẻ có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng như:

• Nhược thị: Khi một hoặc cả hai mắt không nhìn rõ trong thời kỳ trẻ nhỏ phát triển, não sẽ ưu tiên bên mắt nhìn rõ hơn và bỏ quên bên còn lại, dẫn đến mất chức năng thị giác vĩnh viễn của mắt bị bỏ quên.
• Giảm khả năng học tập và phát triển: Trẻ không nhìn rõ sẽ khó tập trung, khó tiếp thu bài vở, dẫn tới kết quả học tập kém hơn, có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển kỹ năng thị giác và vận động khi lớn lên.
• Tác động xã hội và tâm lý: Hạn chế thị lực có thể ảnh hưởng đến sự tự tin, khả năng tham gia chơi thể thao hoặc hoạt động ngoài lớp học, khiến trẻ cảm thấy khác biệt vì nhìn kém hơn bạn bè.
• Nguy cơ tổn thương mắt lành nếu mắt yếu bị chấn thương: Nếu một mắt đã bị suy yếu, bất kỳ tổn thương hoặc vấn đề xảy ra ở mắt còn lại cũng có thể khiến trẻ mất khả năng nhìn ở cả hai mắt.

Chẩn đoán tật khúc xạ bẩm sinh

Chẩn đoán thường được thực hiện bởi bác sĩ nhãn khoa thông qua các bước sau:

• Khai thác tiền sử và quan sát hành vi của trẻ: Bác sĩ hỏi về tiền sử gia đình có người mắc tật khúc xạ, đồng thời quan sát cách trẻ phản ứng với ánh sáng, nheo mắt, nhìn gần hoặc xa.
• Kiểm tra thị lực phù hợp theo lứa tuổi: Với trẻ lớn, bác sĩ có thể cho nhìn bảng chữ hoặc hình. Với trẻ nhỏ hơn, bác sĩ sẽ sử dụng các hình ảnh, ký hiệu hoặc quan sát thông qua phản xạ nhìn để đánh giá khả năng nhận biết của trẻ.
• Soi khám mắt và đánh giá cấu trúc nhãn cầu: Giúp phát hiện các bất thường bẩm sinh ở giác mạc, thể thủy tinh hoặc võng mạc ảnh hưởng đến khả năng hội tụ ánh sáng.
• Đo khúc xạ: Thường dùng thuốc giãn đồng tử để tạm thời ngăn điều tiết của mắt, sau đó đo chính xác mức độ cận, viễn hoặc loạn thị bằng máy khúc xạ kế hoặc soi bóng đồng tử.
• Kiểm tra khả năng phối hợp hai mắt và phát hiện nhược thị: Giúp đánh giá xem hai mắt có hoạt động đồng đều hay không, từ đó phát hiện sớm nguy cơ thị lực kém ở một bên mắt.
• Theo dõi định kỳ: Trẻ được khuyến khích tái khám sau 6-12 tháng, vì thị lực có thể thay đổi trong quá trình phát triển.

Phương pháp điều trị tật khúc xạ bẩm sinh

Phương pháp điều trị tật khúc xạ ở trẻ tập trung vào việc giúp mắt hội tụ ánh sáng đúng lên võng mạc, cải thiện thị lực và ngăn biến chứng về sau:

• Đeo kính: Là phương pháp an toàn, dễ áp dụng cho trẻ nhỏ. Bác sĩ sẽ kê đơn kính phù hợp với mức độ khúc xạ của từng mắt, giúp hình ảnh được hội tụ chính xác hơn và hỗ trợ thị lực phát triển bình thường.
• Đeo kính áp tròng cứng (Ortho-K): Đây là loại kính đeo ban đêm có tác dụng tạm thời định hình lại bề mặt giác mạc, giúp giảm độ cận và kiểm soát tiến triển tật khúc xạ ở trẻ em và thanh thiếu niên. Phương pháp này cần được chỉ định, theo dõi chặt chẽ bởi bác sĩ chuyên khoa Mắt.
• Liệu pháp thị giác (thị lực học chỉnh thị): Một số trẻ bị nhược thị do tật khúc xạ bẩm sinh có thể được hướng dẫn tập luyện thị giác để giúp hai mắt phối hợp tốt hơn và tăng khả năng nhìn rõ.
• Theo dõi và tái khám định kỳ: Trẻ bị tình trạng này cần được kiểm tra thị lực định kỳ để điều chỉnh độ kính phù hợp, theo dõi tiến triển và phát hiện sớm các biến chứng như nhược thị hay lé.
• Phẫu thuật khúc xạ: Dành cho người trên 18 tuổi khi độ khúc xạ đã ổn định. Các kỹ thuật phổ biến gồm LASIK, PRK… Tuy nhiên, phương pháp này chống chỉ định ở người có giác mạc bất thường, nhược thị, lác hoặc bệnh lý võng mạc, thủy tinh thể.

Việc lựa chọn phương pháp điều trị cần được bác sĩ nhãn khoa khám và đánh giá kỹ lưỡng để đưa ra hướng điều chỉnh phù hợp với độ tuổi, mức độ tật khúc xạ và tình trạng sức khỏe đôi mắt của từng người.

>>> Xem thêm: Mắt bị tật khúc xạ có chữa được không?

Cách chăm sóc và phòng ngừa tiến triển

Việc chăm sóc mắt đúng cách đóng vai trò quan trọng giúp hạn chế tiến triển của tật khúc xạ và hỗ trợ thị lực phát triển khỏe mạnh cho trẻ. Cha mẹ có thể áp dụng các biện pháp sau:

• Khám mắt định kỳ: Đưa trẻ đi kiểm tra mắt 6-12 tháng/lần để theo dõi sự thay đổi khúc xạ và điều chỉnh kính kịp thời.
• Đeo kính đúng chỉ định: Trẻ cần được đeo kính theo đúng hướng dẫn của bác sĩ; không tự ý đổi kính, tháo kính hoặc dùng kính của người khác.
• Hạn chế cho trẻ dùng thiết bị điện tử quá lâu: Khuyến khích nghỉ ngơi sau mỗi 20-30 phút đọc hoặc xem màn hình để giảm căng thẳng cho mắt.
• Đảm bảo ánh sáng khi học tập và sinh hoạt: Cho trẻ học ở nơi đủ sáng, tránh đọc hoặc viết trong môi trường thiếu ánh sáng.
• Khuyến khích hoạt động ngoài trời: Cho trẻ tiếp xúc ánh sáng tự nhiên ít nhất 1-2 giờ mỗi ngày giúp làm chậm tiến triển cận thị và cải thiện điều tiết mắt.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối: Bổ sung thực phẩm giàu vitamin A, C, E, kẽm và omega-3 như cà rốt, cá hồi, trứng, rau xanh để tăng cường sức khỏe cho mắt.
• Hướng dẫn tư thế ngồi học đúng: Giữ khoảng cách từ mắt đến sách khoảng 30-40 cm và ngồi thẳng lưng khi học hoặc đọc sách.
• Theo dõi biểu hiện bất thường: Nếu trẻ nheo mắt, nghiêng đầu hoặc than mỏi mắt, cần sớm cho trẻ thăm khám để được kiểm tra và điều chỉnh sớm.

Để đặt lịch khám, tư vấn, điều trị tật khúc xạ tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin:

Hy vọng những thông tin trên sẽ giúp cha mẹ hiểu rõ hơn về tật khúc xạ bẩm sinh ở trẻ, từ đó lựa chọn phương pháp chăm sóc phù hợp và đưa con thăm khám tại bệnh viện khi cần, nhằm bảo vệ thị lực cho trẻ một cách tốt nhất.