Siêu âm FAST: Quy trình thực hiện, ưu điểm và hạn chế

Siêu âm FAST là một trong những phương pháp siêu âm thường được bác sĩ chỉ định thực hiện để chẩn đoán nhiều vấn đề khác nhau. Vậy siêu âm FAST là gì, trường hợp nào được chỉ định thực hiện siêu âm fast?

Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi Trung tâm Thông tin Y khoa Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh.

Siêu âm FAST là gì?

Siêu âm FAST là đánh giá tập trung bằng siêu âm trong chấn thương (thường viết tắt là FAST), là một xét nghiệm siêu âm nhanh được thực hiện tại giường bệnh bởi các bác sĩ phẫu thuật, bác sĩ cấp cứu. Mục đích của xét nghiệm này chủ yếu là sàng lọc dịch xung quanh tim (tràn dịch màng ngoài tim) hoặc các cơ quan trong ổ bụng (tràn máu phúc mạc) sau chấn thương. Ngoài ra, còn có phiên bản mở rộng của FAST, được gọi là eFAST, bao gồm một số hình ảnh siêu âm bổ sung để đánh giá tràn khí màng phổi.

Bốn vùng kinh điển thường được kiểm tra để phát hiện tràn dịch là: vùng quanh gan (khoang gan – thận), vùng quanh lách, màng ngoài tim và khung chậu. Với kỹ thuật siêu âm FAST, có thể xác định sự hiện diện của dịch tràn trong phúc mạc hoặc màng ngoài tim. Trong bối cảnh chấn thương, dịch này thường là do chảy máu.

Khi nào cần siêu âm FAST?

Sau khi tìm hiểu siêu âm FAST là gì, câu hỏi mà nhiều người bệnh quan tâm là khi nào áp dụng hình thức siêu âm này? Bác sĩ có thể chỉ định sử dụng siêu âm FAST trong một số trường hợp như:

• Chấn thương bụng kín không ổn định về mặt huyết động.
• Chấn thương ngực kín ổn định về mặt huyết động.
• Bất kỳ chấn thương xuyên thấu nào ở ngực.
• Đánh giá chấn thương, hạ huyết áp hoặc sốc do nguyên nhân chưa rõ ở người bị chấn thương để xác định nhu cầu can thiệp.
• Đánh giá tình trạng hạ huyết áp hoặc sốc không rõ nguyên nhân ở người bệnh không bị chấn thương.
• Xác định vỡ thai bên ngoài tử cung.

Siêu âm FAST ít nhạy hơn trong trường hợp chấn thương xuyên thấu so với chấn thương kín. Nguyên nhân là do sự hiện diện của khí trong khoang phúc mạc hoặc màng phổi, điều này cản trở khả năng siêu âm xuyên qua mô sâu hơn. (1)

Ưu và nhược điểm

Một số ưu và nhược điểm của phương pháp siêu âm FAST: (2)

1. Ưu điểm của siêu âm FAST

• Siêu âm FAST là xét nghiệm nhanh, không xâm lấn, không sử dụng bức xạ và cho phép đánh giá tình trạng người bệnh ngay lập tức.
• Có thể thực hiện trên bất kỳ cá nhân nào, an toàn cho trẻ em và phụ nữ đang mang thai.
• Phương pháp này giúp xác định chính xác sự hiện diện của dịch trong ổ bụng, từ đó chẩn đoán tình trạng xuất huyết phúc mạc.

2. Nhược điểm của siêu âm FAST

• Độ nhạy phụ thuộc vào người vận hành và có thể xảy ra tình trạng kết quả dương tính lẫn âm tính giả. Do đó, siêu âm FAST không được xem như một công cụ chẩn đoán độc lập.
• Hình ảnh có thể bị biến dạng do béo phì, khí ruột và khí dưới da.
• Có thể không quét được cơ hoành, chấn thương ruột và tuyến tụy.
• Siêu âm FAST yêu cầu tối thiểu 100-200 ml chất lỏng để có thể quan sát, nếu lượng chất lỏng nhỏ hơn có thể không được phát hiện.
• Siêu âm FAST không thật sự phù hợp để quan sát xuất huyết trong nhu mô hoặc dưới da.

Siêu âm FAST phát hiện được vấn đề hay bệnh lý nào?

Siêu âm FAST có thể phát hiện được một số dấu hiệu bất thường trong cơ thể như:

• Tràn dịch quanh gan và thận phải, tập trung vào rãnh gan, thận.
• Tràn dịch màng phổi bên phải và bên trái.
• Tràn dịch quanh lách và thận trái, bao gồm rãnh lách, thận.
• Tràn dịch trong hố trực tràng, bàng quang hoặc hố trực tràng, tử cung.
• Tràn dịch màng ngoài của tim.

Bên cạnh đó, eFAST có thể phát hiện thêm một số tình trạng như tràn dịch phía trên cơ hoành và giữa các cơ hoành và phổi. (3)

Quy trình siêu âm FAST

Quy trình thực hiện siêu âm FAST bao gồm các công đoạn chuẩn bị, thực hiện và theo dõi sau siêu âm. Cụ thể: (4)

1. Chuẩn bị gì?

Trước khi siêu âm, bác sĩ sẽ chuẩn bị đầy đủ những dụng cụ gồm:

• Máy siêu âm đầu giường.
• Đầu dò tần số thấp (2 đến 5 MHz), có thể là dạng cong hoặc dạng mảng pha.
• Đầu dò tuyến tính tần số cao (5 đến 10 MHz) để kiểm tra màng phổi.
• Gel siêu âm (không vô trùng) hoặc chất bôi trơn phẫu thuật gốc nước.
• Găng tay để che đầu dò, giúp loại bỏ tất cả bọt khí.

Trong đó, đầu dò siêu âm mảng pha thường được ưa chuộng hơn đối với eFAST vì diện tích nhỏ, có thể dễ dàng đặt giữa các gân.

2. Thực hiện

Đầu tiên, bác sĩ sẽ yêu cầu người bệnh duy trì tư thế nằm ngửa. Tiếp đến là sử dụng đầu dò đã được phủ một lớp gel siêu âm để tiến hành công đoạn siêu âm.

2.1 Quan sát màng ngoài tim

Siêu âm FAST giúp phát hiện tràn máu màng ngoài tim, đặc biệt trong trường hợp chấn thương, dễ nhận diện khi chụp từ dưới xương ức. Đầu dò phải được đặt ngang vùng dưới sườn, gần xương ức, với dấu chấm định hướng ở bên phải màn hình. Khi quét, xác định vị trí gan và các tâm thất. Dịch màng ngoài tim hiển thị là khoảng đen giữa các đường trắng của màng ngoài tim. Dựa vào kết quả siêu âm, bác sĩ sẽ cẩn thận phân biệt dịch màng ngoài tim với dịch màng phổi hoặc đệm mỡ ngoài màng tim. Đệm mỡ di chuyển cùng tim, trong khi dịch màng ngoài tim là tĩnh tại.

2.2 Nhìn quanh gan (phần tư trên bên phải)

Di chuyển đầu dò đến góc trên bên phải để kiểm tra dịch tràn trong phúc mạc, đặt đầu dò vào khoảng liên sườn thứ 10 hoặc 11, phía trước đường nách giữa, hướng về phía đầu. Xoay đầu dò để tránh bóng xương sườn và nhìn giữa các xương. Quan sát túi Morrison giữa thận phải và gan. Nếu chỉ thấy thận hoặc gan, trượt đầu dò dọc theo đường nách giữa để thấy cả hai. Quét toàn bộ chiều dài thận để phát hiện dịch. Tiếp theo, di chuyển đầu dò để kiểm tra tràn máu màng phổi, nhận diện qua cơ hoành và sự phân tán sóng siêu âm của phổi. Tràn máu màng phổi gây tăng âm và có thể gây ra “dấu hiệu cột sống” nếu có dịch trong ngực.

2.3 Quan sát quanh lách (góc phần tư trên bên trái)

Để quan sát quanh lách trong siêu âm FAST, di chuyển đầu dò đến góc phần tư trên bên trái, đặt ở đường nách sau giữa khoảng liên sườn thứ 9 và 10, hướng về phía đầu. Ở vị trí này, lá lách sẽ hiển thị trên màn hình, với cơ hoành bên trái và thận bên phải. Dịch thường tụ xung quanh lá lách, đặc biệt khi có chấn thương. Ngoài ra, kiểm tra tràn máu màng phổi bằng cách tìm dịch trên cơ hoành và “dấu hiệu cột sống”, cho thấy sự hiện diện của tràn dịch màng phổi.

2.4 Nhìn từ phía xương chậu (trên xương mu)

Trong quá trình siêu âm FAST, bác sĩ tiến hành di chuyển đầu dò đến vùng chậu, ngay trên khớp mu, hướng ngang với điểm đánh dấu đầu dò bên phải người bệnh. Nghiêng đầu dò xuống xương chậu và quét bàng quang từ trên xuống dưới để xác định dịch tràn. Xoay đầu dò 90 độ theo chiều kim đồng hồ, tiếp tục quét từ phải sang trái để đánh giá toàn bộ bàng quang. Bàng quang có độ phản âm thấp do chứa dịch. Dịch ở nam giới thường tích tụ trong túi trực tràng – bàng quang, còn ở nữ giới là túi tử cung – bàng quang.

2.5 Nhìn từ ngực

Để xác định tràn khí màng phổi, sử dụng đầu dò tuyến tính với tần số cao, giữ vuông góc với xương sườn, điểm đánh dấu hướng về phía đầu. Bắt đầu quét từ khoảng liên sườn thứ 3 hoặc 4 trên đường giữa đòn và chụp ở nhiều vị trí dọc theo thành ngực trước và bên. Tràn khí màng phổi dễ phát hiện ở phía trước, nhưng cần kiểm tra cả hai bên phổi.

3. Sau khi siêu âm

Sau siêu âm FAST, người bệnh vẫn tiếp tục được bác sĩ, y tá chăm sóc, theo dõi. Bác sĩ sẽ dựa vào hình ảnh sau siêu âm để đánh giá, chẩn đoán các tổn thương để có hướng điều trị thích hợp.

Thắc mắc thường gặp

Một số thắc mắc thường gặp liên quan đến hình thức siêu âm FAST:

1. Siêu âm FAST có rủi ro không?

Siêu âm FAST chưa ghi nhận xuất hiện rủi ro nhưng vẫn có những hạn chế nhất định, chẳng hạn như:

• Kết quả của siêu âm FAST phụ thuộc vào người vận hành.
• FAST thường không chỉ ra nguồn gốc của dịch trong ổ bụng hoặc chưa hỗ trợ đánh giá đầy đủ các chấn thương ở phúc mạc sau, thành ruột hoặc nội tạng, tuyến tụy hoặc cuống thận.
• FAST thường không hiệu quả trong việc hình dung hốc lách, nằm giữa lách và thận. Nhưng khả năng quan sát có thể được cải thiện bằng cách đặt đầu dò ở mức khoảng liên sườn thứ tám hoặc thứ chín dọc theo đường nách sau.
• FAST có thể không phát hiện được dịch tràn trong phúc mạc ở một số trường hợp vì việc thu thập còn phụ thuộc vào tư thế của người bệnh.

2. Chi phí siêu âm FAST là bao nhiêu?

Chi phí siêu âm FAST có thể dao động tùy vào cơ sở y tế, trang thiết bị, trình độ của đội ngũ bác sĩ và các yếu tố khác như bảo hiểm y tế, tình trạng của người bệnh, các dịch vụ đi kèm. Người bệnh nên liên hệ trực tiếp với cơ sở y tế định thực hiện xét nghiệm để được tư vấn chính xác.

3. Nên thực hiện siêu âm FAST ở đâu uy tín?

Siêu âm FAST là một phương pháp quan trọng trong chẩn đoán cấp cứu, giúp xác định nhanh chóng tình trạng của người bệnh trong các tình huống nguy kịch. Để đảm bảo độ chính xác và hiệu quả của xét nghiệm này, việc thực hiện siêu âm FAST cần được thực hiện tại các cơ sở y tế uy tín, với đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm và trang thiết bị y tế hiện đại.

Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Tâm Anh Quận 7 là địa chỉ siêu âm FAST uy tín. Người bệnh (bao gồm cả trẻ em và người lớn) có thể được chỉ định siêu âm FAST trong trường hợp cần thiết với quy trình khoa học, đảm bảo tính an toàn, hiệu quả dưới sự giám sát của đội ngũ bác sĩ, kỹ thuật viên dày dặn kinh nghiệm. Kết quả chính xác, được trả nhanh chóng, qua đó bác sĩ có thể đưa ra chẩn đoán, lập phác đồ điều trị tối ưu.

Trung tâm Chẩn đoán Hình ảnh & Điện quang Can thiệp tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh được trang bị nhiều hệ thống máy siêu âm hiện đại, hệ thống máy CT 1975 lát cắt, máy CT 768 lát cắt… tân tiến, nâng cao hiệu quả điều trị, chăm sóc sức khỏe toàn diện cho người bệnh.

Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:

Bài viết đã giải đáp thắc mắc siêu âm FAST là gì cũng như ưu, nhược điểm và quy trình thực hiện. Việc thực hiện siêu âm FAST chỉ nên tiến hành đúng theo chỉ định của bác sĩ, trong trường hợp cần thiết để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả.