Virus hợp bào hô hấp (Respiratory Syncytial Virus – RSV) là tác nhân hàng đầu gây nhiễm trùng đường hô hấp dưới ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ tại Việt Nam, dẫn đến nhiều bệnh lý nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng. Đáng chú ý, bệnh có thể được dự phòng hiệu quả nhờ kháng thể đơn dòng.
Thông tin trên được chia sẻ tại Hội thảo chuyên đề “Dự phòng RSV cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ nguy cơ cao” diễn ra ngày 14/3 tại Viện nghiên cứu Tâm Anh (TAMRI) thuộc Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Tại chương trình, hơn 50 chuyên gia, bác sĩ, nhân viên y tế đã chia sẻ kinh nghiệm và thảo luận về những ảnh hưởng của RSV đến trẻ và vai trò, tính hiệu quả của liệu pháp dự phòng RSV bằng kháng thể đơn dòng.
Theo chia sẻ của TS.BS Cam Ngọc Phượng, Giám đốc Trung tâm Sơ sinh, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, RSV là căn nguyên của 50-90% ca viêm tiểu phế quản, 5-40% ca viêm phổi ở trẻ. Hầu hết trẻ bị nhiễm RSV trong hai năm đầu đời, khoảng 85-100% trẻ. Trong đó, có đến 75-90% trẻ bị nhiễm trong năm đầu tiên; 0,5-2% trẻ phải nhập viện để được chăm sóc và điều trị tích cực. Đặc biệt, RSV có thể tái nhiễm.
Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2010, tại Việt Nam ghi nhận 498.411 trường hợp nhiễm RSV mới ở trẻ từ 0-4 tuổi. Trong đó có đến 57.086 ca mắc diễn ra ở mức độ nặng.
Một nghiên cứu khác được thực hiện bởi ThS.BSNT.CKII Võ Công Binh trong giai đoạn từ tháng 4/2010 – tháng 4/2011 tại Trung tâm Nhi – Bệnh viện Trung ương Huế cho thấy 23,33% (21/90) trường hợp trẻ mắc bệnh viêm tiểu phế quản là do RSV gây ra. Trong đó, trẻ dưới 12 tháng tuổi là lứa tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất, 71,43%.
Tại khu vực phía Nam nước ta, mùa RSV dao động từ tháng 5 – tháng 11 hàng năm. Trẻ sinh non, trẻ dưới 24 tháng tuổi, mắc loạn sản phổi hoặc tim bẩm sinh… là nhóm đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh và tử vong.
Mức độ nghiêm trọng của bệnh do RSV gây ra sẽ tùy thuộc vào nhiều yếu tố như độ tuổi, bệnh nền, tiền sử nhiễm trùng… Các triệu chứng xảy ra ở đường hô hấp, từ nhẹ gồm các triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp trên đến nặng như viêm tiểu phế quản, viêm phổi, nguy cơ cao gây biến chứng hoặc thậm chí là tử vong.
Triệu chứng thường gặp khi trẻ nhiễm RSV:
Nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách, RSV lan rộng, gây biến chứng suy hô hấp cấp tính, xẹp phổi, bội nhiễm vi khuẩn, tràn khí màng phổi, tràn khí trung thất (ít gặp), mất nước, rối loạn nhịp tim, ngừng thở. Trường hợp xuất hiện biến chứng nặng, trẻ có nguy cơ tử vong, nhất là trẻ dưới 12 tháng tuổi.
Tại Việt Nam, RSV là tác nhân gây bệnh phổ biến khiến trẻ dưới 1 tháng tuổi phải nhập viện. Nguyên nhân là do hệ miễn dịch của trẻ chưa trưởng thành, đường thở nhỏ dễ bị tắc nghẽn do đàm nhớt và viêm phù nề. Do vậy, không chỉ giai đoạn sơ sinh mà trong những tháng đầu sau sinh, trẻ nhiễm RSV sẽ dễ bị nặng.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ nhiễm RSV ở trẻ sơ sinh gồm: suy dinh dưỡng, gia đình có tiền sử dị ứng hoặc hen suyễn, bé trai, thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc lá, điều kiện sống đông đúc, có anh chị em và/hoặc đang đi nhà trẻ.
RSV dễ lây lan giống như một loại virus cảm lạnh thông thường, chủ yếu qua mắt, mũi. Trẻ có thể nhiễm virus khi tiếp xúc gần với người bệnh, qua các giọt bắn trong không khí, nước bọt, chất nhầy, nước mũi khi hôn hay dùng dụng các vật dụng cá nhân. Đáng lưu ý, virus có thể tồn tại đến 6 giờ trên các bề mặt, đồ chơi, bàn phím và tay nắm cửa; tồn tại trên da nhiễm bẩn đến 25 phút; tồn tại trong cơ thể trẻ em, người suy giảm miễn dịch trong 4 tuần.
Để giảm nguy cơ lây nhiễm RSV ở trẻ, cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa như: thường xuyên khử trùng các bề mặt bằng cồn khử khuẩn, rửa tay với xà phòng hoặc cồn khử khuẩn, đeo khẩu trang khi ra ngoài, đeo găng tay và áo choàng để hạn chế sự lây lan của RSV, tránh tiếp xúc gần như bắt tay, ôm hôn trẻ… Đặc biệt, ở nhóm trẻ có nguy cơ cao, dự phòng RSV là điều cần thiết để giảm tác động của RSV.
PGS.TS.BS Vũ Huy Trụ, Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM cho biết, ngoài các biện pháp vệ sinh cá nhân, dự phòng miễn dịch bằng kháng thể đơn dòng là giải pháp hiệu quả để giảm nguy cơ mắc bệnh, đặc biệt ở nhóm trẻ nguy cơ cao.
Những năm 1960, vaccine RSV bất hoạt bằng formalin là liệu pháp miễn dịch chủ động đầu tiên trong dự phòng RSV ở trẻ em. Tuy nhiên, kết quả cho thấy phương pháp này không những không cung cấp khả năng miễn dịch bảo vệ mà làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm RSV tự nhiên và dẫn đến phản ứng, triệu chứng nghiêm trọng hơn.
Hiện nay, vaccine phòng RSV chủ động ở trẻ em vẫn đang được nghiên cứu. Có 38 loại vaccine đang được phát triển, trong đó có 19 loại đang thử nghiệm lâm sàng. Tuy nhiên, vẫn chưa có vaccine đặc hiệu nào được cấp phép phòng ngừa RSV để sử dụng trên trẻ em.
Bên cạnh đó, các liệu pháp miễn dịch thụ động trong dự phòng RSV, chỉ định cho trẻ suy giảm miễn dịch, loạn sản phế quản phổi, sinh non hoặc có bệnh tim bẩm sinh cũng được nghiên cứu mạnh. Năm 1996, FDA đã chấp thuận phương pháp miễn dịch thụ động bằng RSV-IVIG (Gammaglobulin đặc hiệu cho RSV) giúp giảm tỷ lệ nhập viện ở trẻ sơ sinh có nguy cơ cao.
Tuy nhiên, RSV-IVIG đã ngưng sử dụng do các nghiên cứu cho thấy phương pháp này không mang lại lợi ích nào cho trẻ mà còn gây ra những bất lợi như phải nhập viện, truyền dịch dài ngày, truyền dịch do dùng liều cao, các cơn tím tái đột ngột và phải tránh vaccine sống giảm độc lực trong ít nhất 9 tháng sau khi điều trị bằng RSV-IVIG.
Năm 1998, Palivizumab – một kháng thể đơn dòng dự phòng RSV ở trẻ có nguy cơ cao đã được FDA chấp thuận. Được chứng minh lâm sàng hơn 25 năm, Palivizumab cho thấy có hiệu quả đáng kể trong việc giảm tỷ lệ nhập viện, số ngày nằm viện, số ngày thở oxy bổ sung do nhiễm RSV ở trẻ có nguy cơ cao.
Palivizumab là một kháng thể đơn dòng người (IgG1κ) được sản xuất bằng công nghệ DNA tái tổ hợp. Đây là sự kết hợp của trình tự kháng thể của người (95%) và chuột (5%). Palivizumab giúp ngăn chặn quá trình hòa màng và ức chế sự sao chép RSV, từ đó giảm sự nhân lên của virus, ngăn chặn sự lây lan RSV.
Kháng thể đơn dòng Palivizumab được cho chỉ định dự phòng nhiễm trùng hô hấp dưới nặng nhập viện do RSV ở nhóm trẻ có nguy cơ cao:
Liều tiêm Palivizumab được khuyến cáo: 1 liều/tháng (15 mg/kg/liều tiêm bắp) trong 5 tháng liên tiếp trong mùa RSV.
TTƯT.PGS.TS.BS Trần Quang Bính – Giám đốc chuyên môn, BVĐK Tâm Anh TP.HCM chia sẻ: “Dự phòng bệnh lý do RSV không phải là vấn đề mới, nhưng với sự phát triển của y học hiện đại, việc dự phòng sớm tạo lá chắn bảo vệ, giảm gánh nặng bệnh tật và cải thiện chất lượng sống cho trẻ”.
Buổi sinh hoạt khoa học nhận được sự đóng góp, thảo luận sôi nổi của các chuyên gia, bác sĩ thuộc khoa Nhi và Trung tâm Sơ sinh, BVĐK Tâm Anh, hướng đến mục tiêu giảm tỷ lệ mắc bệnh, nhập viện và xảy ra biến chứng nặng do virus RSV gây ra ở trẻ em, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có nguy cơ cao.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
