Nhiều trẻ ho khan kéo dài, tái đi tái lại dù đã dùng kháng sinh nhưng không khỏi. Đằng sau triệu chứng tưởng chừng đơn giản này có thể là biểu hiện sớm của hen phế quản và viêm mũi dị ứng cần được chẩn đoán và điều trị sớm, đúng hướng.

Các chuyên gia cho biết thông tin trên trong buổi Sinh hoạt khoa học với chủ đề “Cập nhật ho dị ứng và hen ở trẻ em”, diễn ra tại Viện Nghiên cứu Tâm Anh trưa 31/1/2026. Chương trình do Viện Nghiên cứu Tâm Anh và Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM tổ chức nhằm trao đổi, cập nhật những thông tin mới trong điều trị ho dị ứng và hen ở trẻ em.

Hai báo cáo chuyên sâu của PGS.TS.BS Hoàng Thị Lâm, Trưởng khoa Miễn dịch Lâm sàng và TS.BS Nguyễn Phúc Tân, khoa Miễn dịch Lâm sàng, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM đã cung cấp cái nhìn hệ thống, từ cơ chế bệnh sinh, dịch tễ học đến thực hành lâm sàng, giúp làm rõ những nguyên nhân khiến ho dị ứng và hen ở trẻ em thường bị bỏ sót hoặc điều trị chưa đúng hướng.

Điều trị ho dị ứng ở trẻ em cần nhắm vào cơ chế bệnh sinh

Theo PGS.TS.BS Hoàng Thị Lâm, ho dị ứng khá phổ biến ở trẻ em, song do triệu chứng không đặc hiệu nên thường bị chẩn đoán nhầm. Nhiều trẻ ho kéo dài được điều trị lặp lại bằng kháng sinh, thuốc long đờm nhưng không cải thiện, do cơn ho thực chất xuất phát từ cơ chế dị ứng chứ không phải nhiễm trùng. “Ho dị ứng không đơn thuần là triệu chứng tại chỗ mà là biểu hiện của tình trạng viêm đường thở thống nhất, liên quan đến cơ chế miễn dịch dị ứng”, PGS Lâm nhấn mạnh.

Chẩn đoán ho dị ứng và các thể hen không điển hình cần dựa trên “tam giác vàng” gồm lâm sàng, test dị ứng và test hô hấp. Trẻ thường ho khan kéo dài, tăng về đêm, kèm triệu chứng viêm mũi dị ứng và tiền sử bản thân hoặc gia đình có cơ địa dị ứng. Trong đó, test lẩy da là tiêu chuẩn vàng để xác định dị nguyên, còn đo hô hấp ký và test hồi phục phế quản giúp phát hiện sớm tình trạng viêm và tắc nghẽn đường thở tiềm ẩn.

Thực tế lâm sàng ghi nhận nhiều trẻ bị ho kéo dài do bệnh dị ứng đường thở nhưng dễ bị bỏ sót. Điển hình là bé gái 6 tuổi ho khan tái diễn 4-5 tháng, ho nhiều về đêm và khi đổi mùa, kèm ngứa mũi, hắt hơi, chảy mũi trong. Trẻ có cơ địa dị ứng, tiền sử gia đình mắc viêm mũi dị ứng, từng dùng nhiều đợt kháng sinh, cắt VA, đốt cuốn mũi nhưng không cải thiện. Qua thăm khám chuyên sâu, test lẩy da dương tính với mạt bụi nhà, IgE đặc hiệu tăng và test hồi phục phế quản dương tính, bác sĩ chẩn đoán hen phế quản kèm viêm mũi dị ứng. Sau điều trị đúng hướng và kiểm soát môi trường sống, triệu chứng ho được kiểm soát, giấc ngủ của trẻ cải thiện rõ rệt.

Tương tự, một bé trai 8 tuổi được đưa đến khám vì ho khan kéo dài hơn 3 tháng, cơn ho tăng về đêm, gần sáng và khi vận động hoặc cười nhiều. Do không sốt, không khò khè rõ, trẻ từng được điều trị kháng sinh nhưng không cải thiện. Kết quả hô hấp ký cho thấy rối loạn thông khí nhẹ, test hồi phục phế quản dương tính; xét nghiệm dị ứng ghi nhận IgE tăng, test lẩy da dương tính với mạt bụi nhà và lông chó. Trẻ được chẩn đoán hen phế quản thể ho – một thể hen không điển hình, dễ bị bỏ sót. Sau điều trị bằng corticoid liều thấp kết hợp thuốc kiểm soát viêm và tránh dị nguyên, triệu chứng ho cải thiện rõ rệt.

Qua các ca bệnh, PGS Lâm nhấn mạnh điều trị ho dị ứng cần nhắm vào cơ chế viêm đường thở, không chỉ xử lý triệu chứng, đồng thời kiểm soát môi trường đóng vai trò quyết định trong phòng tái phát.

Quản lý đồng thời hen và viêm mũi dị ứng – yếu tố then chốt để kiểm soát bệnh tối ưu

TS.BS Nguyễn Phúc Tân nhấn mạnh khái niệm “một đường thở, một bệnh lý”, cho thấy hen phế quản và viêm mũi dị ứng không tồn tại riêng lẻ mà có chung cơ chế viêm, dị nguyên và tác động qua lại lẫn nhau. Thống kê cho thấy khoảng 80% bệnh nhân hen đồng mắc viêm mũi dị ứng; trong nhiều trường hợp, viêm mũi dị ứng xuất hiện trước và đóng vai trò yếu tố nguy cơ thúc đẩy hen tiến triển. Mức độ nặng của viêm mũi dị ứng có mối liên quan chặt chẽ với khả năng kiểm soát hen và chức năng hô hấp.

Về sinh lý bệnh, hen và viêm mũi dị ứng cùng chia sẻ cơ chế viêm type 2, liên quan đến IgE, eosinophil và các cytokine như IL-4, IL-5, IL-13, thường được kích hoạt bởi các dị nguyên trong nhà như mạt bụi, nấm mốc và lông thú cưng. Do đó, các hướng dẫn quốc tế như ARIA và GINA đều khuyến cáo cần đánh giá và điều trị đồng thời cả hai bệnh lý. Kiểm soát tốt viêm mũi dị ứng không chỉ cải thiện triệu chứng tại mũi mà còn giúp tăng hiệu quả kiểm soát hen, giảm các đợt kịch phát.

Từ thực hành lâm sàng cho thấy, ho dị ứng ở trẻ em là biểu hiện thường gặp nhưng dễ bị bỏ sót, đặc biệt ở các thể hen không điển hình như hen phế quản thể ho. Việc chẩn đoán cần dựa trên “tam giác vàng” và tiếp cận thống nhất đường thở trên – dưới. Ho dị ứng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được phát hiện sớm, điều trị đúng cơ chế và quản lý đồng bộ, lâu dài, từ đó giảm gánh nặng bệnh tật và cải thiện chất lượng sống cho trẻ.