Béo phì không chỉ ảnh hưởng đến ngoại hình mà còn là yếu tố nguy cơ dẫn đến nhiều bệnh lý tim mạch nghiêm trọng.
TTND.PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bạch Yến, Trưởng khoa Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội cho biết, béo phì là tình trạng tích tụ mỡ bất thường hoặc quá mức có thể gây hại cho sức khỏe. Trong đó, mỡ nội tạng – lớp mỡ nằm sâu quanh các cơ quan trong ổ bụng – đặc biệt nguy hiểm vì tiết ra các chất gây viêm và rối loạn chuyển hóa, làm tăng gánh nặng cho tim mạch.
Những người có vòng bụng lớn (trên 90 cm ở nam và trên 80 cm ở nữ), mỡ tập trung nhiều ở eo thường mang lượng mỡ nội tạng cao, do đó nguy cơ mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp, tiểu đường type 2, rối loạn mỡ máu… cao hơn đáng kể so với người có cân nặng và tỷ lệ mỡ bụng bình thường.
Béo phì gây ảnh hưởng đến các yếu tố nguy cơ tim mạch (tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường), làm tăng nguy cơ bệnh xơ vữa động mạch, suy tim, rối loạn nhịp, huyết khối mạch máu, bệnh van tim (hẹp van động mạch chủ, hở van hai lá)…
Khi cơ thể tích lũy quá nhiều mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng, hệ thần kinh giao cảm và hệ renin–angiotensin–aldosterone (RAAS) bị kích hoạt quá mức, khiến mạch máu co lại và giữ muối, nước trong cơ thể. Hậu quả là thể tích tuần hoàn và cung lượng tim tăng lên, làm tim phải bơm nhiều hơn để đáp ứng nhu cầu lưu thông máu, khiến huyết áp tăng cao.
Ngoài ra, mô mỡ còn tiết ra các chất gây viêm và hormone như leptin, góp phần kích thích giao cảm, gây kháng insulin và làm thay đổi cấu trúc, chức năng của thận – tất cả cùng duy trì tình trạng huyết áp cao mạn tính ở người béo phì.
Rối loạn mỡ máu ở người béo phì có đặc trưng là tăng triglycerid, giảm cholesterol “tốt” (HDL-C) và tăng cholesterol “xấu” (LDL-C) – đặc biệt là dạng LDL nhỏ, đậm đặc, dễ xâm nhập vào nội mạc, bám vào thành mạch và hình thành mảng xơ vữa. Nguyên nhân là do mô mỡ giải phóng nhiều acid béo tự do, được vận chuyển về gan, khiến gan tăng sản xuất lipoprotein tỷ trọng rất thấp (Very Low-Density Lipoprotein – VLDL), chính quá trình này làm mất cân bằng mỡ máu.
Các tế bào mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng tiết ra nhiều adipokine và chất gây viêm mạn tính, làm giảm độ nhạy cảm của insulin tại các cơ quan như cơ, gan và mô mỡ. Khi cơ thể không đáp ứng tốt với insulin, đường huyết tăng cao và lâu dần dẫn đến đề kháng insulin và đái tháo đường type 2.
PGS Yến thăm khám và tư vấn cho người bệnh. Ảnh: Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh
Mô mỡ không chỉ là nơi dự trữ năng lượng mà còn hoạt động như một tuyến nội tiết, sản xuất các adipokine gây ra tình trạng viêm mạn tính, stress oxy hóa và rối loạn chức năng nội mô, tăng các yếu tố đông máu (như fibrinogen và PAI-1). Hậu quả là thành mạch máu (lớp nội – trung mạc) dày lên, mảng xơ vữa hình thành sớm, làm tăng nguy cơ mắc bệnh mạch vành, bệnh mạch não và bệnh động mạch ngoại biên….
Ở người béo phì, tim phải làm việc nhiều hơn để bơm lượng máu tăng lên do khối lượng tuần hoàn lớn, tình trạng quá tải thể tích và tăng hậu gánh dẫn đến phì đại thất trái. Bên cạnh đó, mỡ có thể lắng đọng trong cơ tim và màng ngoài tim, quanh tim gây viêm, xơ cơ tim. Hai cơ chế này phối hợp khiến người béo phì dễ mắc suy tim với phân suất tống máu bảo tồn (HFpEF) với triệu chứng thường gặp là khó thở khi gắng sức.
Ở người béo phì, tim dễ xuất hiện rối loạn nhịp, đặc biệt là rung nhĩ. Nguyên nhân là do tăng khối cơ nhĩ, xơ hóa cơ tim, mất đồng nhất dẫn truyền, tăng áp lực nhĩ trái do rối loạn chức năng tâm trương. Ngoài ra, hội chứng ngưng thở khi ngủ – tình trạng thường gặp ở người béo phì, cũng góp phần làm rối loạn nhịp tim. Thống kê cho thấy, người béo phì có nguy cơ rung nhĩ cao gấp 2-3 lần so với người bình thường.
Người béo phì dễ gặp tình trạng tăng yếu tố đông máu (fibrinogen, yếu tố VII, VIII), giảm hoạt tính fibrinolysis (PAI-1 tăng) và viêm nội mạc mạch máu. Do đó làm tăng nguy cơ thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch, thuyên tắc phổi và tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ thiếu máu.
Béo phì làm tăng nguy cơ tiến triển hẹp van động mạch chủ do thoái hóa. Nguyên nhân do tình trạng viêm mạn tính và chuyển hóa bất thường. Béo phì có liên quan đến hở van hai lá chức năng do giãn vòng van và rối loạn chức năng thất trái.
PGS Yến nhấn mạnh, điều đáng lo ngại là các rối loạn tim mạch do béo phì thường tiến triển âm thầm, ít triệu chứng rõ ràng. Trong thời gian đó, tim và mạch máu phải chịu áp lực tăng dần, dẫn đến tăng huyết áp, dày thành tim hoặc xơ vữa động mạch mà người bệnh có thể không nhận ra cho đến khi xảy ra biến chứng. Vì vậy người bệnh không nên chờ có triệu chứng mới đi khám. Việc thăm khám định kỳ và tầm soát tim mạch thường xuyên giúp phát hiện sớm bất thường, can thiệp kịp thời và giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng.
PGS Yến cũng khuyến cáo giảm cân hợp lý, đặc biệt là giảm mỡ nội tạng không chỉ giúp cải thiện chức năng tim mà còn nâng cao sức khỏe tổng thể. Người dân nên duy trì cân nặng hợp lý thông qua chế độ ăn lành mạnh và tập thể dục ít nhất 150 phút mỗi tuần với các hoạt động như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội hoặc yoga. Bên cạnh đó, ngủ đủ giấc, giảm căng thẳng cũng giúp bảo vệ hệ tim mạch toàn diện hơn.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
