Với lịch sử phát triển hơn một thế kỷ, Methylene blue từng được xem là một phát minh y học mang tính cách mạng. Qua nhiều thập kỷ, hoạt chất này không chỉ giữ vai trò trong chẩn đoán và điều trị mà còn mở rộng ứng dụng sang nhiều lĩnh vực khác nhau. Điều gì khiến một chất nhuộm tưởng chừng đơn giản lại trở thành công cụ quý giá trong y học hiện đại? Bài viết sau sẽ cung cấp chi tiết về cơ chế tác dụng, các chỉ định quan trọng và những điều cần lưu ý khi sử dụng.
Methylene blue là một hợp chất nhuộm nhóm thiazine có tính oxy hóa khử, được dùng như thuốc trong y khoa. Dạng tiêm tĩnh mạch thường được chỉ định điều trị methemoglobinemia mắc phải do thuốc hoặc hóa chất, giúp chuyển methemoglobin về hemoglobin để cải thiện vận chuyển oxy và giảm tím tái.
Xanh methylen có màu xanh đặc trưng do cấu trúc phân tử của thuốc phản xạ ánh sáng, tạo ra sắc xanh đậm khi hòa tan trong nước.
 |
|
| Tên khác |
|
| Tên thương mại (Common Brand Name) |
|
| Tên gọi chung (Common Generic Name) | Methylene blue |
| Nhóm thuốc (Drug Classes) |
|
| Danh mục (Availability) | Thuốc kê đơn |
| Dạng bào chế |
|
| Cách sử dụng | Tiêm tĩnh mạch Bôi ngoài da |
| MedlinePlus | MedlinePlus |
| Công thức hóa học | C₁₆H₁₈ClN₃S |
| Khối lượng phân tử | 319,85 g/mol |
| Danh mục cho thai kỳ | Không khuyến cáo sử dụng cho phụ nữ có thai |
| ID CAS | 61-73-4 |
| Mã ATC | |
Thuốc blue methylen thường được dùng để điều trị methemoglobin huyết, một tình trạng khiến máu mất khả năng vận chuyển oxy. Bệnh này có thể xảy ra do tác dụng phụ của thuốc hoặc không rõ nguyên nhân.
Khi dùng với liều thấp, methylene blue giúp chuyển methemoglobin thành hemoglobin, có khả năng mang oxy đi nuôi cơ thể. Tuy nhiên, nếu dùng ở liều cao, thuốc có thể gây tác dụng ngược khiến máu không thể vận chuyển oxy.
Điều đặc biệt nằm ở chỗ chính cơ chế này lại được ứng dụng trong điều trị ngộ độc cyanid. Thuốc tạo ra hợp chất hemoglobin có tác dụng gắn chặt với cyanid và làm giảm độc tố của chất này. Nhờ vậy, thuốc giúp ngăn cyanid gây tổn thương đến tế bào đặc biệt là các cơ quan quan trọng như tim và não.
Thuốc xanh methylen có thể được dùng trong nhiều trường hợp khác nhau:
Một số thông tin về dược động học của methylene blue bao gồm:
Thuốc hấp thu tốt từ đường tiêu hóa với nồng độ trong huyết tương khoảng 1-2 giờ sau khi uống.
Methylen xanh phân bố chủ yếu ở các mô và liên kết chặt với protein trong huyết tương.
Tại các mô, methylene blue nhanh chóng bị khử thành dạng xanh leucomethylen, tồn tại dưới dạng muối nhưng lại không bị khử trong máu.
Blue methylen được thải trừ thông qua chất thải và mật. Một phần thuốc không bị biến đổi cũng được bài tiết thông qua việc đi ngoài.
Thời gian bán thải của methylen xanh ước tính là 5-24 giờ đối với việc tiêm tĩnh mạch.
Thuốc methylen thường được chỉ định dùng để điều trị methemoglobin huyết, khiến máu không thể vận chuyển đủ oxy đi nuôi cơ thể. Methylene blue cũng được dùng trong các trường hợp người bệnh bị ngộ độc chất cyanid, nitroprusiat hoặc bị rối loạn khả năng vận chuyển oxy trong máu. Với tính năng sát khuẩn ở đường tiết niệu và bộ phận sinh dục, thuốc hỗ trợ giảm nguy cơ gây viêm nhiễm ở người bệnh.
Thuốc còn được dùng để bôi ngoài da trong một số trường hợp như nhiễm virus Herpes simplex gây mụn nước quanh môi hoặc bộ phận sinh dục, các bệnh da nhiễm trùng như lở loét, viêm da nổi mủ… Methylene blue còn có thể được dùng làm thuốc nhuộm để hỗ trợ chẩn đoán như: nhuộm màu vi khuẩn để dễ quan sát, theo dõi dưới kính hiển vi, xác định vị trí lỗ dò đối với các ca bệnh khó.
Thuốc methylen chống chỉ định đối với những trường hợp sau:
Thông tin về liều lượng cũng như cách dùng dung dịch xanh methylen dưới đây chỉ mang tính chất tham khảo. Người bệnh cần dùng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ để đảm bảo an toàn.
Cách dùng: Pha dung dịch tiêm với nước dung dịch tiêm natri clorid để có nồng độ xanh methylen phù hợp. Uống kèm nước để làm giảm tình trạng rối loạn tiêu hóa.
Nếu xanh methylen không may dính vào mắt, người bệnh nên rửa ngay bằng nước sạch. Nếu mắt vẫn còn kích ứng hoặc đau, cần đến cơ sở y tế hay bệnh viện gần nhất để được kiểm tra và xử lý kịp thời.
Dưới đây là thông tin về trường hợp quá liều và quên liều methylene blue cũng như cách xử lý tương ứng phù hợp:
Khi dùng quá liều, thuốc có thể oxy hóa hemoglobin thành methemoglobin làm cho tình trạng methemoglobin huyết tương trở nên nặng hơn; còn có thể xuất hiện tình trạng tan máu nhẹ kèm theo thiếu máu. Ở trường hợp dùng quá liều, người bệnh cần được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán, xử trí càng sớm càng tốt.
Nếu quên uống một liều, người bệnh nên dùng càng sớm càng tốt. Tuy nhiên, nếu thời điểm nhớ ra gần với liều kế tiếp, hãy bỏ qua liều đã quên và tiếp tục uống liều tiếp theo như kế hoạch. Tuyệt đối không được uống gấp đôi liều để bù lại, nhằm tránh nguy cơ bị quá liều, gặp các tác dụng phụ.
Một số tác dụng phụ của xanh methylene có thể bao gồm:
Thiếu máu, tan máu.
Nôn mửa, buồn nôn, chóng mặt, đau đầu, sốt, tăng huyết áp và đau vùng trước tim.
Methylene blue có thể được dùng kết hợp với nhiều loại thuốc khác nhau. Tuy nhiên, không nên dùng methylen xanh đồng thời với các thuốc khác khi chưa có chỉ định từ bác sĩ do có thể gây ra các phản ứng nghiêm trọng trên hệ thần kinh trung ương.
Thuốc blue methylene nên được bảo quản ở nơi khô ráo, tránh ẩm mốc và ánh nắng trực tiếp. Đồng thời, cần để thuốc xa tầm tay của trẻ em để đảm bảo an toàn.
Người có bệnh lý về gan, thận cần đặc biệt cẩn trọng khi sử dụng methylene blue, do có thể làm tăng nguy cơ đánh tan máu. Không tự ý sử dụng liều cao hoặc kéo dài hơn thời gian chỉ định. Với phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Người bệnh cũng nên được theo dõi sát sao nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như khó thở hay đau tức ngực khi dùng thuốc.
Trong các trường hợp nghi ngờ methemoglobinemia hoặc cần đánh giá chỉ định sử dụng xanh methylene một cách an toàn, việc thăm khám và theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa là rất cần thiết. Bạn có thể đặt lịch khám và gặp bác sĩ chuyên khoa tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được chẩn đoán chính xác, xây dựng phác đồ điều trị phù hợp và theo dõi sát trong suốt quá trình điều trị.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Methylene blue (xanh methylene) đóng vai trò quan trọng trong điều trị methemoglobinemia nhờ khả năng khử methemoglobin về hemoglobin, giúp phục hồi chức năng vận chuyển oxy trong máu. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc này cần được cân nhắc kỹ lưỡng do có thể gây tương tác nghiêm trọng và các phản ứng bất lợi nếu dùng không đúng cách hoặc không theo dõi chặt chẽ.
