Huyết áp tâm thu và tâm trương là chỉ số quan trọng phản ánh sức khỏe mạch máu và hệ tuần hoàn của cơ thể. Khi khoảng cách giữa hai chỉ số này quá cao hoặc quá thấp, có thể là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch nghiêm trọng. Vì vậy, hiểu rõ nguyên nhân, những yếu tố tác động đến hai chỉ số này sẽ giúp mỗi người chủ động hơn trong việc kiểm soát huyết áp, bảo vệ sức khỏe tim mạch lâu dài.
Huyết áp là áp lực của dòng máu tác động lên thành động mạch, được đo bằng đơn vị milimet thủy ngân (mmHg). Khi đo huyết áp, hai chỉ số luôn xuất hiện gồm: huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương.
Huyết áp tâm thu là con số đứng trước (ví dụ 120/80 mmHg thì số 120 là tâm thu. Đây là áp lực cao nhất trong lòng động mạch, xảy ra khi tim co bóp và tống máu vào hệ thống tuần hoàn. Chỉ số này phản ánh sức co bóp của tim và mức độ đàn hồi của thành động mạch.
Huyết áp tâm trương là con số đứng sau (ví dụ 80 trong 120/80 mmHg). Đây là mức áp lực thấp nhất trong lòng động mạch, được ghi nhận khi tim ở trạng thái nghỉ giữa hai nhịp đập. Chỉ số này phản ánh sức cản của mạch máu và khả năng giãn nở của động mạch tim trong lúc nghỉ.
Thông thường, chỉ số huyết áp được viết dưới dạng “tâm thu/tâm trương”. Ở đa số người trưởng thành khỏe mạnh, huyết áp được coi là bình thường khi ≥90/60 mmHg và ≤120/80 mmHg. Nếu huyết áp thấp hơn ngưỡng này kèm theo các triệu chứng như chóng mặt, đặc biệt khi thay đổi tư thế, mệt mỏi có thể tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe. Theo phân loại của Trường môn Tim mạch Hoa Kỳ và hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (ACC/AHA) huyết áp cao hơn ngưỡng 130/80 mmHg được gọi là tăng huyết áp và sẽ làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ, suy thận.
Cả hai chỉ số huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương đều quan trọng. Tuy nhiên bác sĩ thường đặc biệt chú ý đến huyết áp tâm thu cao do liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tim mạch.
Khi đo huyết áp, trên màn hình máy đo sẽ hiển thị các chỉ số sau:
Các phân biệt các chỉ số rất đơn giản: số trên (SYS là tâm thu, thể hiện áp lực khi tim co bóp; số dưới (DIA) là tâm trương, áp lực khi tim nghỉ ngơi.
Huyết áp tâm trương và huyết áp tâm thu đều là các phần của chu kỳ mà tim trải qua để bơm máu đi khắp cơ thể. Sự cân bằng giữa huyết áp tâm trương và tâm thu quyết định huyết áp của một người.
Theo Hiệp hội Tim mạch Mỹ (AHA), cả huyết áp tâm trương và huyết áp tâm thu đều quan trọng. Tuy nhiên, chỉ số huyết áp tâm thu có thể giúp dự đoán các biến cố tim mạch trong tương lai của một người ở mọi lứa tuổi. Đối với người trẻ tuổi, huyết áp tâm trương cũng rất quan trọng, cần được theo dõi thường xuyên. (1)
Theo hướng dẫn cập nhật của Hội Tim mạch Mỹ (ACC), các mức huyết áp hiện nay là:
Như vậy, chỉ số huyết áp tâm thu và huyết áp tâm thu phản ánh tình trạng huyết áp của một người, giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ tim mạch, từ đó có biện pháp phòng ngừa hoặc điều trị nếu cần.
Chênh lệch giữa huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương còn gọi là áp lực mạch, phản ánh mức độ đàn hồi và sức khỏe của mạch máu. Áp lực mạch bình thường nằm trong khoảng 40-50mmHg, nhưng nếu vượt quá mức này, đó có thể là dấu hiệu của xơ vữa động mạch hoặc bệnh lý tim mạch. Khi áp lực mạch tăng quá cao, mạch máu trở nên kém đàn hồi, dễ dẫn đến các biến chứng như đột quỵ hoặc suy tim.
Ngược lại, chênh lệch giữa huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương quá thấp có thể làm giảm lưu lượng máu tới các cơ quan, gây thiếu oxy và ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng cơ thể. Áp lực mạch cũng thay đổi theo tuổi tác và lối sống, do đó cần theo dõi thường xuyên để kịp thời điều chỉnh.
Vậy chênh lệch huyết áp tâm thu và tâm trương bao nhiêu là bình thường, bao nhiêu là quá lớn/hẹp? Bác sĩ Liên Bảo Trân, Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh cho biết:
Khoảng cách bình thường giữa huyết áp tâm thu và tâm trương dao động từ 40 đến 50 mmHg. Đây là dấu hiệu cho thấy mạch máu đang hoạt động tốt, có khả năng co giãn để duy trì tuần hoàn máu ổn định. Khi áp lực mạch nằm trong khoảng này, nguy cơ mắc bệnh tim mạch hoặc biến chứng liên quan thấp. Duy trì khoảng cách huyết áp ở mức bình thường, cơ thể sẽ đảm bảo sự cung cấp oxy và chất dinh dưỡng đến các cơ quan một cách hiệu quả.
Khoảng cách lớn giữa huyết áp tâm thu và tâm trương có thể là dấu hiệu của mạch máu mất đàn hồi hoặc nguy cơ biến chứng tim mạch nghiêm trọng.
Nguyên nhân chính khiến huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương có sự chênh lệch lớn bao gồm: Tuổi cao dẫn đến xơ vữa động mạch, mạch máu mất đàn hồi, hoặc bệnh lý nền như suy tim, bệnh thận và đái tháo đường. Ngoài ra, lối sống ít vận động hoặc tiêu thụ thực phẩm không lành mạnh, hút thuốc lá cũng làm tăng nguy cơ chênh lệch lớn. Các yếu tố như mất nước hoặc tác dụng phụ của một số loại thuốc cũng có thể góp phần làm gia tăng tình trạng này.
Khi huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương chênh lệch quá nhiều, người bệnh có thể gặp một số triệu chứng như: Đau đầu dữ dội, chóng mặt kéo dài, đau tức ngực, ngất. Một số người bệnh có thể bị khó thở hoặc giảm khả năng vận động do tuần hoàn máu không ổn định. Khi có những triệu chứng này, người bệnh cần được theo dõi chặt chẽ để can thiệp kịp thời, tránh nguy cơ biến chứng nghiêm trọng như đột quỵ hoặc suy tim.
Khoảng cách hẹp giữa huyết áp tâm thu và tâm trương cho thấy lưu lượng máu tuần hoàn không đủ, khiến cơ thể không nhận đủ oxy và chất dinh dưỡng, gây ảnh hưởng đến chức năng của cơ quan nội tạng.
Nguyên nhân khiến chênh lệch giữa huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương hẹp do: Giảm thể tích máu do mất máu, mất nước, suy tim làm giảm áp lực bơm máu, hẹp động mạch hoặc suy thận mãn tính cũng làm giảm sự chênh lệch này. Ngoài ra, căng thẳng tâm lý hoặc ít hoạt động thể chất có thể làm tăng nguy cơ mắc tình trạng huyết áp kẹt.
Các triệu chứng thường gặp khi huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương chênh lệch quá thấp bao gồm: Chóng mặt, mệt mỏi kéo dài, khó thở nhẹ. Một số bệnh nhân gặp tình trạng huyết áp kẹt, gây cảm giác chèn ép ở ngực hoặc giảm khả năng vận động. Đây là tình trạng cần được thăm khám và xử lý kịp thời để tránh ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tim mạch.
Ngoài ra, Bác sĩ Bảo Trân cho biết khi chỉ số tâm thu và tâm trương đều cao khi đo huyết áp là dấu hiệu của bệnh tăng huyết áp. Chỉ số tăng cao liên tục làm tổn thương mạch máu, khiến tim phải làm việc nhiều hơn để bơm máu, dẫn đến nguy cơ suy tim, đột quỵ và tổn thương thận. Tình trạng này đặc biệt nguy hiểm ở người lớn tuổi hoặc có tiền sử bệnh tim mạch. Vì vậy, thăm khám, kiểm tra huyết áp thường xuyên và điều trị kịp thời là rất quan trọng để ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm do mức huyết áp vọt lên.
Chỉ số tâm thu và tâm trương có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, từ thay đổi sinh lý ngắn hạn đến các thói quen lối sống và bệnh lý lâu dài. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mạch máu mà còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch nghiêm trọng.
Huyết áp tâm thu có thể tăng tạm thời do một số yếu tố như: Căng thẳng, caffeine, tập thể dục cường độ cao hoặc do thời tiết lạnh. Ngoài ra, các yếu tố như hút thuốc lá, uống rượu bia, mất nước, thiếu ngủ và tác dụng phụ của một số loại thuốc cũng có thể làm chỉ số huyết áp tâm thu tạm thời tăng lên. Các yếu tố như xơ vữa động mạch, thừa cân béo phì, tiêu thụ nhiều muối hoặc căng thẳng mãn tính sẽ làm huyết áp cao lâu dài, dẫn đến nguy cơ biến chứng tim mạch. (2)
Huyết áp tâm trương cao thường bị ảnh hưởng bởi:
Tình trạng này xảy ra khi chỉ số huyết áp tâm trương cao từ 90mmHg trở lên, trong khi huyết áp tâm thu vẫn nằm trong phạm vi bình thường. Tình trạng này phổ biến ở người lớn tuổi và những người có nguy cơ sức khỏe như béo phì, bệnh thận mạn tính, tiền sử gia đình có người bị bệnh huyết áp.
Nguyên nhân gây ra tình trạng này thường do chứng ngưng thở khi ngủ, bệnh mạch máu thận, cường aldosterone nguyên phát hoặc chế độ ăn uống không lành mạnh. Mặc dù không gây nguy hiểm ngay lập tức, nhưng tăng huyết áp tâm trương đơn độc cần được kiểm soát để giảm nguy cơ biến chứng tim mạch theo thời gian.
Để duy trì chỉ số huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ở mức ổn định, cần thực hiện lối sống lành mạnh và tuân thủ các biện pháp điều trị gồm:
Để đặt lịch khám, tư vấn và điều trị trực tiếp với các bác sĩ tại Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin sau:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Việc duy trì khoảng cách chênh lệch huyết áp tâm thu và tâm trương ở mức bình thường sẽ giúp giảm bớt áp lực cho tim nhằm bảo vệ mạch máu và tim mạch. Vì vậy, mỗi người nên duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ điều trị theo chỉ định của bác sĩ nếu cần và thường xuyên đo huyết áp để theo dõi các chỉ số huyết áp, phát hiện sớm các bất thường và có phương pháp điều trị thích hợp.
