Xét nghiệm tốc độ máu lắng là gì? Phương pháp và cách hiểu kết quả

Xét nghiệm tốc độ máu lắng hỗ trợ bác sĩ trong việc đánh giá một số bệnh lý, vấn đề sức khỏe liên quan đến tình trạng viêm, như bệnh mạn tính, rối loạn tự miễn… Vậy xét nghiệm tốc độ lắng máu là gì, quy trình thực hiện ra sao? Tốc độ máu lắng bình thường là bao nhiêu?

Tốc độ máu lắng là gì?

Tốc độ máu lắng (ESR) là xét nghiệm đo tốc độ hồng cầu lắng xuống đáy ống nghiệm trong khoảng 1 – 2 giờ. Chỉ số này giúp phát hiện tình trạng viêm hoặc tổn thương mô. Khi có viêm, các protein tăng lên khiến hồng cầu kết tụ và lắng nhanh hơn bình thường, vì vậy ESR cao thường cho thấy cơ thể đang có phản ứng viêm.

Tuy nhiên, ESR không đặc hiệu cho một bệnh lý cụ thể và chỉ đóng vai trò định hướng; bác sĩ cần kết hợp thăm khám và các xét nghiệm khác để chẩn đoán chính xác.

Xét nghiệm máu lắng để làm gì?

Xét nghiệm tốc độ máu lắng được chỉ định thực hiện để giúp bác sĩ xác định sự hiện diện của tình trạng viêm, qua đó hỗ trợ tầm soát và chẩn đoán một số tình trạng như:

• Tình trạng nhiễm trùng (bao gồm nhiễm trùng phổi, nhiễm trùng xương, nhiễm trùng tim…).
• Nhiễm ký sinh trùng hay nấm.
• Viêm mạch máu.
• Viêm khớp dạng thấp (RA).
• Đau đa cơ do thấp khớp.
• Lupus ban đỏ hệ thống (SLE).
• Viêm ruột (IBD).
• Một số loại ung thư.

Xét nghiệm ESR còn có thể được bác sĩ chỉ định thực hiện khi một người gặp các triệu chứng của tình trạng viêm khớp hoặc viêm ruột (IBD), ví dụ như:

• Cứng khớp hoặc đau khớp kéo dài hơn 30 phút.
• Đau đầu liên quan đến vai gáy.
• Sụt cân không rõ lý do.
• Đau ở vai, cổ, xương chậu.
• Những triệu chứng tiêu hóa như đau bụng dữ dội, tiêu chảy, đi ngoài ra máu.

Xét nghiệm ESR còn được dùng để theo dõi, đánh giá tình trạng nhiễm trùng, các bệnh ác tính (sốt thấp khớp, nhồi máu cơ tim…) hoặc bệnh tự miễn đã được xác định. ESR dần trở lại định mức bình thường có thể cho thấy phác đồ điều trị mang đến hiệu quả, tình trạng bệnh đang được cải thiện.

Ở một số trường hợp, ESR giảm có thể gợi ý cho bác sĩ trong việc chẩn đoán các vấn đề sức khỏe như: Đa hồng cầu, tăng bạch cầu, thiếu máu hồng cầu hình liềm, suy tim sung huyết, tăng độ nhớt máu, giảm protein fibrinogen trong máu…

Các phương pháp xét nghiệm tốc độ máu lắng

Nhìn chung, ESR có thể được đo thông qua các phương pháp Westergren, Wintrobe, micro-ESR hoặc phương pháp tự động và bán tự động: (1)

• Phương pháp Westergren: Được sử dụng để đo ESR dựa trên khoảng cách hồng cầu lắng xuống đáy của một ống dài (có đường kính trong 2,5 mm). Ống được chia vạch theo mm từ 0 đến 200, cho phép huyết tương trong suốt nằm phía trên sau khi hồng cầu lắng xuống dưới tác động của trọng lực sau 1 giờ. Phương pháp Westergren dù được ứng dụng rộng rãi nhưng tốn thời gian và dễ xảy ra sai sót ảnh hưởng đến kết quả.
• Phương pháp Wintrobe: Sử dụng ống ngắn hơn, chỉ dài 100 mm, với đường kính trong hẹp hơn so với ống Westergren tiêu chuẩn. Tuy nhiên, phương pháp Wintrobe bị đánh giá là kém nhạy hơn so với phương pháp Westergren.
• Phương pháp micro-ESR: Sử dụng ống mao quản và cho phép hoàn thành xét nghiệm nhanh hơn các kỹ thuật tiêu chuẩn. Bốn giọt máu lấy từ đầu ngón tay được trộn cùng dung dịch natri citrat 3,8% theo tỷ lệ 4:1 trên lam kính. Hỗn hợp này được rút vào ống mao quản microhematocrit không chứa heparin đường kính 7,5 cm. Kết quả được ghi nhận sau 20 phút, được điều chỉnh toán học để ước tính giá trị ESR thông thường.
• Phương pháp tự động và bán tự động: Những phương pháp này giúp cải thiện sự an toàn, xử lý nhanh hơn và có độ chính xác cao hơn.

Quy trình xét nghiệm tốc độ máu lắng

Quy trình xét nghiệm tốc độ máu lắng có thể bao gồm các bước cơ bản sau (thông tin chỉ mang tính tham khảo):

• Điều dưỡng tiến hành sát trùng vị trí lấy máu.
• Điều dưỡng đưa kim vào tĩnh mạch (ở cánh tay), người bệnh thường được yêu cầu nắm chặt tay để máu lưu thông đến cánh tay đó.
• Mẫu máu được chứa trong ống hoặc lọ chuyên dụng.
• Điều dưỡng rút kim ra và băng vết đâm kim lại. Quá trình lấy mẫu máu thường diễn ra chưa đầy 5 phút.
• Mẫu máu được mang đến phòng xét nghiệm để kỹ thuật viên thực hiện xét nghiệm, phân tích, đánh giá.

Tham khảo ý nghĩa của kết quả đo tốc độ lắng hồng cầu

Xét nghiệm ESR cho biết tốc độ các tế bào hồng cầu của một người chìm xuống đáy mẫu máu. Bác sĩ sẽ tiến hành đo tốc độ lắng đọng hồng cầu dưới dạng mm/giờ.  (2)

1. Bình thường

Phạm vi bình thường của ESR phụ thuộc vào giới tính và độ tuổi (thông tin chỉ mang tính tham khảo):

• Nam giới dưới 50 tuổi: < 15 mm/giờ.
• Nam giới trên 50 tuổi: < 20 mm/giờ.
• Phụ nữ dưới 50 tuổi: < 20 mm/giờ.
• Phụ nữ trên 50 tuổi: < 30 mm/giờ.
• Trẻ sơ sinh: 0 – 2 mm/giờ.
• Trẻ em chưa đến tuổi dậy thì: 3 – 13 mm/giờ.

Phạm vi tốc độ lắng máu bình thường có thể khác nhau ở từng người. Phạm vi này ở mỗi phòng xét nghiệm cũng có thể khác nhau.

2. ESR tăng

Tốc độ máu lắng tăng cao (cao hơn phạm vi bình thường) thường gặp ở một số trường hợp như:

• Nhiễm trùng do vi khuẩn, nhiễm trùng hệ thống, lao và những tình trạng nhiễm trùng khác.
• Những bệnh lý như nhồi máu cơ tim, viêm động mạch thái dương, viêm đa khớp mạn tính, viêm đại tràng, đau xơ cơ, viêm xương, áp xe, viêm nội tâm mạc.
• Bệnh lý cấp tính, ví dụ viêm phổi và viêm ruột thừa.
• Các ung thư như u lympho, đau do u tủy xương.
• Nhiễm nấm cùng với những loại ký sinh trùng khác.

3. ESR giảm

Chỉ số ESR giảm (thấp hơn phạm vi bình thường) thường gặp ở những trường hợp như:

• Suy tim sung huyết.
• Bệnh đa hồng cầu nguyên phát.
• Thiếu máu hồng cầu hình lưỡi liềm.
• Giảm fibrinogen trong máu.
• Giảm albumin và protein trong máu.

Trên thực tế, chỉ số ESR giảm thường không phải là vấn đề đáng ngại. Mọi người thường có ESR thấp hơn ngưỡng bình thường (được liệt kê ở trên).

Tốc độ lắng hồng cầu phụ thuộc vào yếu tố nào?

Mức ESR bình thường khác nhau tùy thuộc vào giới tính, độ tuổi. Bên cạnh đó, các yếu tố như thai kỳ, chu kỳ kinh nguyệt, béo phì, lão hóa, thường xuyên uống bia rượu, tập thể dục… cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm. Một số loại thuốc, thực phẩm chức năng cũng có thể tác động đến kết quả xét nghiệm tốc độ lắng đọng hồng cầu như aspirin, thuốc tránh thai, cortisone, viên uống bổ sung vitamin A, quinine… (3)

Câu hỏi thường gặp

Một số câu hỏi thường gặp liên quan đến xét nghiệm tốc độ lắng của tế bào máu bao gồm:

1. Có cần chuẩn bị gì trước khi xét nghiệm?

Không cần phải chuẩn bị gì nhiều trước khi thực hiện xét nghiệm. Tuy nhiên, nếu người bệnh đang dùng bất kỳ liệu pháp chữa trị nào bằng thuốc thì cũng nên thông báo cho bác sĩ biết, do một số loại thuốc có thể tác động đến kết quả xét nghiệm.

Mặt khác, nếu bác sĩ yêu cầu thực hiện đồng thời xét nghiệm khác trên mẫu máu thì người bệnh có thể cần nhịn ăn (không ăn, uống) trong vài giờ trước khi làm xét nghiệm. Nếu có bất kỳ hướng dẫn đặc biệt nào khác, bác sĩ sẽ thông báo cho người bệnh được biết.

2. Quá trình kiểm tra có rủi ro gì không?

ESR là xét nghiệm có ít rủi ro, người bệnh có thể cảm thấy châm chích, sưng, đau nhẹ, bầm tím, chảy máu ở vị trí lấy mẫu máu. Hãy trao đổi với bác sĩ, kỹ thuật viên nếu người bệnh lo lắng về kim tiêm để có biện pháp giúp thư giãn tinh thần, giữ bình tĩnh trước khi lấy mẫu.

Tóm lại, xét nghiệm tốc độ máu lắng hỗ trợ bác sĩ kiểm tra tình trạng viêm bên trong cơ thể. Bác sĩ có thể dùng xét nghiệm này trong quá trình chẩn đoán tình trạng nhiễm trùng và một số bệnh lý hoặc theo dõi khả năng đáp ứng điều trị… Để nhận kết quả chính xác, nhanh chóng, người bệnh nên thực hiện xét nghiệm ở cơ sở y tế uy tín như Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh.