Bệnh thận mạn tính (CKD) có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhiều cơ quan trong cơ thể, trong đó có mắt. Người mắc CKD có nguy cơ cao gặp các vấn đề về thị lực do sự tích tụ chất thải, mất cân bằng nước và điện giải, cũng như tác động của các bệnh nền như đái tháo đường và tăng huyết áp. Bài viết này BS.CKI Cấn Ngọc Thúy, Trung tâm Mắt Công nghệ cao, BVĐK Tâm Anh TP.HCM này sẽ giúp bạn hiểu rõ về mắt của người suy thận cũng như mối liên hệ giữa suy thận và các bệnh về mắt, các biện pháp bảo vệ thị lực cho người bệnh CKD.
Bệnh thận mạn tính (Chronic Kidney Disease – CKD) gây nên những bất thường trong chức năng lọc máu của thận và ảnh hưởng đến sức khỏe mắt. Mắt và thận có mối liên hệ chặt chẽ về mặt cấu trúc, di truyền và cơ chế bệnh sinh. Nhiều nghiên cứu đã tìm thấy các mối liên quan của bệnh thận mạn tính với thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi, bệnh võng mạc đái tháo đường, bệnh tăng nhãn áp và đục thủy tinh thể. Ngoài ra, các thay đổi trong vi mạch võng mạc còn có thể phản ánh mức độ tổn thương thận và nguy cơ bệnh tim mạch. (1)
Bệnh thận mạn tính thông qua cơ chế viêm, stress oxy hóa, rối loạn chức năng tế bào nội mô mạch máu và rối loạn chức năng vi mạch, gây các bệnh về mắt, từ nhẹ đến nặng, thậm chí có thể gây suy giảm thị lực trầm trọng. (2)
Ở giai đoạn đầu, mắt của người suy thận mạn vẫn chưa có các triệu chứng rõ ràng. Giai đoạn này, mắt có thể có những thay đổi về mạch máu võng mạc, phù gai thị nhẹ. Tuy nhiên những triệu chứng này có thể khó phát hiện, ngay cả khi thăm khám lâm sàng.
Khi bệnh thận tiến triển, những thay đổi trở nên nghiêm trọng hơn và có thể dẫn đến mất thị lực trầm trọng, bao gồm các tình trạng như: bệnh võng mạc đái tháo đường, bệnh võng mạc tăng huyết áp, phù hoàng điểm, tăng nhãn áp và thay đổi áp lực nội nhãn do suy giảm chức năng thận, đục thủy tinh thể do rối loạn chuyển hoá. Tuy nhiên, khám mắt thường xuyên, kiểm soát tốt các bệnh nền toàn thân như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu,… có thể ngăn ngừa hoặc làm chậm biến chứng ở mắt.
Suy thận ảnh hưởng đến mắt theo cơ chế vừa là nguyên nhân vừa là kết quả. Bệnh thận thường là hậu quả của các bệnh nền toàn thân khác như đái tháo đường, tăng huyết áp, lupus ban đỏ, viêm mạch máu, đa u tủy…, hoặc những bệnh tại thận như viêm cầu thận mạn, thận đa nang…
Suy giảm chức năng thận có thể gây rối loạn cân bằng nước và điện giải trong cơ thể, dẫn đến tình trạng tích tụ dịch, gây sưng phù quanh mắt. Hiện tượng này thường xuất hiện ở cả 2 mắt, mức độ phù tuỳ thuộc vào mức độ suy thận. Bên cạnh đó, các nguyên nhân gây suy thận, như tăng huyết áp và bệnh đái tháo đường, cũng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến mắt và thị lực, gây ra các bệnh về võng mạc và các biến chứng nguy hiểm khác.
Ví dụ, 2 trong số những nguyên nhân chính của bệnh thận mạn tính là tăng huyết áp và đái tháo đường – cả 2 đều có thể dẫn đến bệnh võng mạc. Bệnh này xảy ra khi các mạch máu trong võng mạc bị tổn thương, với mức độ ảnh hưởng khác nhau. Trong những trường hợp nghiêm trọng, sự phát triển bất thường của các tân mạch máu có thể dẫn đến xuất huyết dịch kính và hình thành mô sẹo co kéo, làm tăng nguy cơ bong võng mạc, gây mất thị lực và thậm chí mù lòa hoàn toàn.
Các cơ chế bệnh sinh chính góp phần vào bệnh thận mạn tính bao gồm xơ vữa động mạch, tân sinh mạch máu, rối loạn chức năng nội mô, viêm và stress oxy hóa, tất cả đều có liên quan đến nhiều bệnh về mắt của người suy thận.
Dưới đây là bảng tóm tắt cơ chế gây bệnh phổ biến của CKD lên mắt.
| Cơ chế của suy thận – bệnh thận mạn (CKD) | Bệnh mắt liên quan |
| Xơ vữa động mạch | Bệnh võng mạc do tăng huyết áp, tổn thương mạch máu võng mạc, tắc mạch võng mạc… |
| Rối loạn chức năng nội mô | Bệnh thoái hóa điểm vàng (Age-related macular degeneration – AMD), đục thủy tinh thể, bệnh võng mạc do tăng huyết áp… |
| Stress oxy hóa | Đục thủy tinh thể, bệnh võng mạc tiểu đường (diabetic retinopathy – DR), AMD, tổn thương thần kinh thị giác… |
| Viêm | AMD, DR, tổn thương mạch máu võng mạc… |
| Rối loạn chức năng hệ thống Renin – angiotensin | DR, tổn thương mạch máu võng mạc… |
| Đa hình di truyền | AMD, tắc tĩnh mạch võng mạc do cục máu đông, glaucoma… |
Dưới đây là các bệnh thường gặp ở mắt của người bị suy thận, người bệnh nên lưu ý:
Ở người bệnh CKD, rối loạn chuyển hóa canxi-phốt pho có thể dẫn đến hiện tượng lắng đọng các khoáng chất trên giác mạc, gây vôi hóa và làm thay đổi cấu trúc của giác mạc. Bên cạnh đó, suy giảm chức năng thận làm rối loạn cân bằng nước và chất điện giải, dẫn đến giảm độ ẩm trên bề mặt mắt và góp phần gây khô mắt.
Kiểm soát nồng độ canxi và phốt phát trong máu thông qua thay đổi chế độ ăn uống, dùng thuốc điều chỉnh chuyển hóa ion và các biện pháp điều trị chuyên sâu và giữ cho mắt ẩm với nước mắt nhân tạo có thể giúp cải thiện triệu chứng. Các vấn đề sức khỏe khác ngoài bệnh thận có thể gây ra những triệu chứng này, vì vậy người bệnh cần đến gặp bác sĩ để được chẩn đoán tìm ra nguyên nhân gây bệnh ở mắt của người suy thận.
Bệnh võng mạc xảy ra khi bệnh đái tháo đường hoặc tăng huyết áp làm tổn thương các mạch máu nhỏ trong võng mạc. Bệnh võng mạc tiến triển theo thời gian và có thể không có triệu chứng cho đến khi tầm nhìn bị ảnh hưởng. Bệnh võng mạc cần được điều trị ngay lập tức. Nếu có bất kỳ thay đổi đột ngột trong tầm nhìn như đèn nhấp nháy hoặc các đốm tối, hãy đến bác sĩ ngay lập tức.
Bệnh tăng nhãn áp xảy ra chủ yếu do sự mất cân bằng giữa việc sản xuất và thoát lưu thuỷ dịch trong mắt, dẫn đến tăng áp lực nội nhãn. Áp lực tăng cao có thể gây chèn ép các mạch máu cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cho dây thần kinh thị giác, từ đó làm suy giảm khả năng truyền tải tín hiệu thị giác lên não.
Qua thời gian, tổn thương dây thần kinh thị giác do áp lực cao tích tụ có thể dẫn đến mất thị lực 1 phần hoặc toàn bộ. Các yếu tố nguy cơ như huyết áp cao và bệnh đái tháo đường góp phần làm thay đổi cấu trúc mạch máu và chức năng của hệ thống thoát lưu thuỷ dịch của mắt, từ đó làm tăng nguy cơ phát triển bệnh tăng nhãn áp. Ngoài ra, một số trường hợp trên người bệnh đang lọc máu cũng có thể thấy thay đổi tạm thời về áp lực nội nhãn, nhưng đó không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra tăng nhãn áp.
Đục thủy tinh thể có thể phát triển như 1 biến chứng của suy thận, nghĩa là những người mắc bệnh thận tiến triển có nguy cơ cao hình thành đục thủy tinh thể. Điều này liên quan đến những thay đổi sinh lý khi chức năng thận suy giảm, bao gồm rối loạn chuyển hóa canxi – phốt pho, sự tích tụ của các chất chuyển hóa độc hại và thay đổi môi trường sinh hóa trong mắt. (3)
Bên cạnh đó, các bệnh đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa cũng góp phần làm tăng nguy cơ hình thành đục thủy tinh thể. Đục thủy tinh thể thường gặp ở những người mắc suy thận giai đoạn cuối, đặc biệt là ở những người đang điều trị bằng lọc máu.
Mối liên hệ giữa đục thủy tinh thể và suy thận có tính chất 2 chiều, đặc biệt ở những người bệnh dưới 50 tuổi. Điều này cho thấy không chỉ suy thận góp phần vào việc hình thành đục thủy tinh thể, mà sự xuất hiện của đục thủy tinh thể cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm về rối loạn chức năng thận. Do đó, việc sàng lọc chéo giữa 2 bệnh là rất cần thiết, nhất là ở người bệnh trẻ tuổi.
Thoái hóa điểm vàng (AMD) là nguyên nhân phổ biến nhất gây mất thị lực và là vấn đề phổ biến về mắt của người suy thận, được đặc trưng bởi sự lắng đọng ngoại bào của lipofuscin và sắc tố võng mạc. Ở những người mắc bệnh thận mạn tính, các rối loạn chuyển hóa và tình trạng viêm mạn tính thường xuất hiện, góp phần làm thay đổi cấu trúc và chức năng của các mô mắt. Cụ thể, bệnh thận mạn thường đi kèm với những rối loạn chuyển hóa như mất cân bằng canxi – phốt pho, tăng stress oxy hóa và viêm mạn tính.
Những yếu tố này không chỉ làm suy giảm chức năng lọc của thận mà còn ảnh hưởng đến hệ vi mạch của mắt, đặc biệt là vùng điểm vàng – khu vực trung tâm của võng mạc có nhiệm vụ cung cấp thị lực trung tâm sắc nét. Khi các rối loạn chuyển hóa và tình trạng viêm mạn tính lan tỏa đến võng mạc, sự thay đổi về cấu trúc tân mạch và biểu mô sắc tố có thể góp phần vào quá trình hình thành và tiến triển của AMD.
Bệnh võng mạc đái tháo đường là biến chứng phổ biến của bệnh đái tháo đường, đặc trưng bởi tổn thương vi mạch nhỏ trong võng mạc. Các dấu hiệu lâm sàng bao gồm: tổn thương vi mạch, xuất huyết trong võng mạc, thay đổi hình dạng của các tĩnh mạch võng mạc và thiếu máu cục bộ, kích thích sự hình thành mạch mới (tân sinh mạch) ở võng mạc, mống mắt hoặc góc tiền phòng.
Phù hoàng điểm đái tháo đường là 1 biến chứng của DR xảy ra do tăng tính thấm thành mạch và rò rỉ dịch từ các mạch máu bị tổn thương dẫn đến tích tụ dịch ở vùng hoàng điểm (điểm vàng). Phù hoàng điểm có thể đi kèm với xuất huyết dịch kính, gây giảm thị lực trầm trọng.
CKD có thể tác động trực tiếp đến tuần hoàn mạch máu và hệ vi mạch, bao gồm cả vi tuần hoàn võng mạc. CKD có liên quan đến những thay đổi vi mạch võng mạc như thu hẹp hoặc giãn vi mạch, dày màng đáy mao mạch, tổn thương nội mô và tăng tính thấm mao mạch. Những thay đổi này có mối liên hệ chặt chẽ với bệnh tim mạch và các yếu tố nguy cơ liên quan, bao gồm đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và hút thuốc lá.
Ngoài ra, viêm mạn tính, stress oxy hóa và rối loạn chức năng nội mô cũng góp phần vào tổn thương vi mạch võng mạc. Mặc dù không phải tất cả các thay đổi này đều ảnh hưởng trực tiếp đến thị lực, nhưng trong một số trường hợp, chúng có thể dẫn đến xuất huyết võng mạc, phù hoàng điểm hoặc tắc vi mạch, gây suy giảm thị giác.
Các biểu hiện ở mắt không chỉ cho thấy biến chứng của bệnh thận mà còn có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của bệnh về thận chưa được chẩn đoán.
Dưới đây là hình ảnh của mắt người suy thận thực tế, quan sát hình ảnh giúp người bệnh dễ hình dung hơn về tình trạng bệnh, cũng như những ảnh hưởng của suy thận lên sức khỏe nhãn khoa.
CKD có mối liên hệ chặt chẽ với các bệnh lý về mắt do những đặc điểm chung trong sự phát triển phôi thai, cấu trúc mô và các cơ chế bệnh sinh. Cả thận và mắt đều có hệ thống vi mạch phong phú và phụ thuộc vào cơ chế điều hòa nội mô để duy trì chức năng. Những con đường bệnh sinh chính góp phần vào tổn thương ở cả hai cơ quan bao gồm:
Những cơ chế này không chỉ góp phần vào tổn thương thận mà còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mắt liên quan như bệnh võng mạc, đục thủy tinh thể, khô mắt và tăng nhãn áp.
Bệnh nhân suy thận cần kiểm tra mắt khi có các dấu hiệu sau đây:
Chẩn đoán và đánh giá bệnh ở mắt của người suy thận gồm khám thị lực lâm sàng và xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh hoặc thăm dò chức năng của mắt. Chẩn đoán cụ thể tùy thuộc vào từng loại bệnh về mắt mà người suy thận mắc phải. Xét nghiệm chức năng thận hoặc xét nghiệm máu cũng được thực hiện để kiểm tra mức độ hoạt động của thận, mức độ tiến triển của suy thận cũng như các bệnh nền có liên quan.
Phương pháp điều trị các bệnh mắt ở người suy thận tùy thuộc vào loại bệnh cụ thể và cơ chế gây bệnh lên mắt của suy thận. Ví dụ, suy thận khiến mắt đỏ, khô và đau người bệnh có thể cần dùng thuốc nhỏ mắt để dưỡng ẩm cho mắt. Trường hợp nghiêm trọng hơn như tăng nhãn áp, thoái hoá điểm vàng, đục thủy tinh thể,… cần được điều trị chuyên sâu để khắc phục triệu chứng.
Song song đó, cần tích cực điều trị bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường… để kiểm soát suy thận mạn, nhằm mục đích làm chậm quá trình tiến triển bệnh.
Kiểm soát huyết áp và đường huyết, mỡ máu rất quan trọng đối với thận và mắt. Thực hiện theo các khuyến nghị của bác sĩ về chế độ ăn uống, tập thể dục và tuân thủ phác đồ điều trị các biện pháp tốt nhất để bảo vệ mắt cho người suy thận. Kiểm tra đường huyết và huyết áp thường xuyên. Đối với người bệnh đang chạy thận nhân tạo, cần thận trọng với các loại thuốc điều trị như thuốc kháng viêm, kháng sinh, thuốc không kê đơn vì có thể gây độc thận, làm suy thận tiến triển xấu hơn.
Không thể ngăn ngừa các bệnh mắt do suy thận vì không phải nguyên nhân nào gây suy thận ảnh hưởng đến mắt cũng có thể ngăn ngừa. Tuy nhiên, người bệnh có thể áp dụng một số phương pháp sau để giảm nguy cơ mắc suy thận mạn, giảm nguy cơ dẫn đến bệnh mắt do suy thận, gồm:
BVĐK Tâm Anh có khám mắt. Hiện, BVĐK Tâm Anh TP.HCM có Trung tâm Mắt Công nghệ cao, chuyên chẩn đoán và điều trị các bệnh về mắt nói chung và các bệnh về mắt của người bị suy thận nói riêng. Kết hợp cùng khoa Nội thận – Lọc máu, Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, BVĐK Tâm Anh TP.HCM cũng như Trung tâm Mắt Công nghệ cao và Đơn vị Nội thận – Lọc máu, Trung tâm Khám chữa bệnh Tâm Anh Quận 7 để chẩn đoán và điều trị toàn diện, phác đồ tối ưu, vừa kiểm soát bệnh nền suy thận, vừa khắc phục những bệnh về mắt hiệu quả.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Hy vọng với những thông tin bài viết vừa chia sẻ đã giúp bạn có hiểu thêm về các bệnh về mắt của người suy thận cũng như nguyên nhân, triệu chứng, các chẩn đoán và điều trị tình trạng này.
