Viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị: Nguyên nhân và cách điều trị

Sự phát triển của y học hiện đại đã mang đến nhiều phương pháp điều trị mới cho ung thư, trong đó xạ trị. Xạ trị đã chữa khỏi hoặc kéo dài sự sống cho các trường hợp mắc ung thư vùng chậu. Bên cạnh hiệu quả điều trị, phương pháp này cũng tồn tại một số tác dụng phụ trong đó có viêm bàng quang xuất huyết. Bài viết này, Đại tá, bác sĩ cao cấp CKII Nguyễn Thị Hồng Oanh, Đơn vị Niệu nữ, khoa Tiết niệu, Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, BVĐK Tâm Anh TP.HCM sẽ chia sẻ về tình trạng viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị.

Viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị là gì?

Viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị (radiation-induced hemorrhagic cystitis – RHC) là hiện tượng tiểu máu kèm theo các triệu chứng của đường tiết niệu dưới như: tiểu buốt, tiểu nhiều lần, tiểu gấp hoặc són tiểu và đau vùng bụng dưới kéo dài. Đây là tác dụng phụ nghiêm trọng của xạ trị các bệnh ung thư cơ quan vùng chậu, có thể làm gián đoạn điều trị.

Nguyên nhân viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị

Nguyên nhân viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị là do tác dụng của tia bức xạ làm thay đổi cấu trúc thành bàng quang, tổn thương niêm mạc và thúc đẩy cơ chế viêm, kích ứng bàng quang, gây viêm và xuất huyết. Cụ thể: (1)

• Xạ trị làm thay đổi các cấu trúc của thành bàng quang: lớp biểu mô niêm mạc bàng quang và lớp bảo vệ polysaccharide bị phá hủy dẫn đến tăng tính thấm của bàng quang với vi khuẩn và các chất hóa học có trong nước tiểu.
• Tổn thương lớp dưới niêm mạc bàng quang: xạ trị khiến các mạch máu bị tổn thương, viêm tắc, hoại tử thiếu máu nuôi và xơ hóa mô kẽ, tăng sinh mao mạch với thành mỏng, giãn, dễ vỡ, gây xuất huyết.
• Tia xạ cũng làm thúc đẩy cơ chế viêm và sự hình thành các gốc tự do: điều này khiến bàng quang dễ bị kích thích và co thắt. Các cơ của thành bàng quang bị thiếu máu nuôi, xơ hóa, giảm khả năng co bóp. Trường hợp nặng có thể gây hậu quả nghiêm trọng như giảm dung tích bàng quang, hẹp niệu đạo, hẹp cổ bàng quang, hẹp niệu quản đoạn dưới gây ứ nước thận và suy thận.

Dấu hiệu nhận biết viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị

Các dấu hiệu nhận biết viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị gồm:

• Tiểu máu: có thể vi thể hoặc đại thể (mức độ nhẹ, mắt thường không quan sát được, chỉ phát hiện khi làm xét nghiệm nước tiểu. Ở mức độ nặng, nước tiểu có màu hồng hoặc đỏ tươi thậm chí có lẫn cục máu đông.
• Các triệu chứng đường tiểu dưới: tiểu buốt, tiểu nhiều lần, tiểu gấp, són tiểu, tiểu khó do hẹp niệu đạo – cổ bàng quang.
• Triệu chứng toàn thân: tụt huyết áp do sốc mất máu, viêm phúc mạc do thủng bàng quang,…

Các triệu chứng của viêm bàng quang xuất huyết thường xuất hiện sau 3 tháng kể từ khi xạ trị. Biểu hiện có thể là tạm thời nhưng có những trường hợp kéo dài đến vài tuần, vài tháng, thậm chí có thể xuất hiện muộn sau nhiều năm xạ trị.

Ai là người có nguy cơ cao bị viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị?

Người có nguy cơ cao bị viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị là những người bệnh sau xạ trị một số bệnh ác tính (ung thư) các cơ quan nằm trong khung chậu như ung thư tuyến tiền liệt, ung thư cổ tử cung, ung thư trực tràng. Vì bàng quang là 1 cơ quan nằm trong khung chậu, có liên quan về giải phẫu với các cơ quan trên nên sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp của bức xạ. (2,3)

Nguy cơ biến chứng viêm bàng quang xuất huyết xảy ra khi liều chiếu xạ lớn, vùng tiếp xúc với tia xạ nhiều. Theo các nghiên cứu, nếu tổng liều chiếu xạ khoảng 65 Gy thì tỉ lệ biến chứng viêm bàng quang xuất huyết chỉ khoảng 5%, nếu tổng liều 80 Gy thì tỉ lệ biến chứng này lên tới 50%.

Các kĩ thuật xạ trị hiện đại như xạ trị điều biến liều (IMRT, Intensity-modulated radiation therapy), xạ trị điều biến thể tích (VMAT, Volumetric-modulated radiation therapy) đã làm giảm đáng kể nguy cơ xuất huyết bàng quang sau xạ trị.

Viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị có nguy hiểm không?

Viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị có thể nguy hiểm. Tiểu máu dai dẳng, tái phát, thiếu máu mạn tính ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh, khiến người bệnh phải hạn chế các hoạt động yêu thích do không đủ sức khỏe. Trường hợp nặng có thể nguy hiểm đến tính mạng cũng như các di chứng như: thận ứ nước, rò bàng quang âm đạo, rò bàng quang trực tràng.

Phương pháp chẩn đoán viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị

Phương pháp chẩn đoán viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị gồm:

• Khám lâm sàng: bác sĩ hỏi về các triệu chứng của bệnh, thăm khám đánh giá toàn diện, cần loại trừ các nguyên nhân khác gây tiểu máu như sỏi, nhiễm khuẩn đường tiết niệu, lao niệu, ung thư đường niệu (thận, niệu quản, bàng quang).
• Tiến hành các xét nghiệm gồm: xét nghiệm máu, nước tiểu, siêu âm, chụp cắt lớp vi tính (chụp CT) vùng bụng chậu.
• Nội soi bàng quang: giúp bác sĩ xác định được nguyên nhân thông qua hình ảnh của viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị như niêm mạc bàng quang xung huyết, tăng sinh nhiều mạch máu với thành mạch mỏng, giãn, có thể có loét nông hay sâu ở bàng quang.

Cách điều trị viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị

Cách điều trị viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị được triển khai với phác đồ cụ thể, theo từng trường hợp, từng giai đoạn, bao gồm:

1. Điều trị ban đầu (Initial Management)

Bác sĩ tiến hành vệ sinh bàng quang để loại bỏ máu, giảm nguy cơ bệnh tiến triển xấu, gồm:

• Bước 1: rửa bàng quang bằng dung dịch nước muối sinh lý 9%.
• Bước 2: sử dụng thuốc cầm máu để kiểm soát các đợt xuất huyết ở bàng quang.
• Bước 3: Truyền máu nếu có thiếu máu, đảm bảo lượng Hb 10g/lít để nuôi dưỡng cơ thể cũng như bàng quang.

Khi điều trị ban đầu, bác sĩ có thể sử dụng thêm thuốc bơm bàng quang để kiểm soát các đợt viêm và giảm triệu chứng của bệnh, gồm:

• Alum Irrigation: dung dịch muối aluminous 1% tưới rửa bàng quang liên tục với 250 – 300ml/giờ, làm giảm tính thấm của mao mạch và kiểm soát tiểu máu nhưng gây co thắt bàng quang, cần thận trọng khi sử dụng thuốc với trường hợp mắc bệnh thận mạn (CKD).
• Hyaluronic Acid: giúp phục hồi lớp glycosaminoglycan bảo vệ bàng quang, tác dụng chậm, không dùng cho các trường hợp tiểu máu cấp tính.

2. Điều trị cho các trường hợp tiểu máu tái phát hoặc dai dẳng

Bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng 1 trong các phương pháp sau:

• Thuốc bơm bàng quang, gồm: Alum Irrigation hoặc Acid Hyaluronic (Hyaluronic Acid – HA) + Chondroitin sulfate (HA+CS).
• Liệu pháp oxy cao áp (Hyperbaric Oxygen Therapy – HBOT): bác sĩ tiến hành cho người bệnh hít thở 100% oxy ở áp suất 1.4  –  4.0 ATM để  tăng cung cấp oxy cho các mô, kích thích quá trình tạo mạch và kiểm soát xuất huyết, các tác dụng phụ phổ biến của phương pháp này gồm: viêm tai và rối loạn thị giác, nhưng tỷ lệ biến chứng thấp.
• Sodium Pentosan Polysulfate (SPP): là 1 polysaccharide tổng hợp, thuốc uống và có tác dụng bảo vệ lớp niêm mạc bàng quang bằng cách bổ sung cho lớp glycosaminoglycan tự nhiên. Tác dụng chậm, từ 1 – 8 tuần để có hiệu quả (không phù hợp với các trường hợp viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị cấp tính).

3. Điều trị cho các trường hợp nghiêm trọng và đe dọa tính mạng

Tùy vào từng trường hợp và mức độ nghiêm trọng, bác sĩ sẽ tiến hành điều trị viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị theo các phương pháp sau:

• Thuyên tắc động mạch (Transarterial Embolization – TAE): chọn lọc, siêu chọn lọc giảm nguy cơ thiếu máu cục bộ cơ quan xung quanh trong các trường hợp nghiêm trọng (an toàn hơn so với các thủ thuật xâm lấn khác, phù hợp với người bệnh lớn tuổi, sức khỏe yếu).
• Formalin bơm bàng quang: kết quả nhanh nhưng có tỷ lệ biến chứng cao. Cơ chế tác dụng của formalin là gây bít mao mạch và cố định protein tại lớp biểu mô niệu mạc. Thực hiện dưới gây mê toàn thân, có thể gây ra các biến chứng hoại tử bàng quang và hẹp niệu quản nếu nồng độ cao và thời gian tiếp xúc quá lâu, chỉ sử dụng formalin khi các phương pháp điều trị ít xâm lấn khác thất bại. Cần ngăn chặn nguy cơ trào ngược formalin lên đường tiết niệu trên và theo dõi kỹ người bệnh sau điều trị.
• Nội soi bàng quang đốt cầm máu: nếu có điểm chảy máu rõ ràng.
• Cắt bàng quang và chuyển lưu nước tiểu (Cystectomy and Urinary Diversion): điều trị cuối cùng cho xuất huyết bàng quang nặng, đe dọa tính mạng và không đáp ứng với các điều trị khác.

4. Điều trị các biến chứng khác

Tùy thuộc vào các biến chứng cụ thể, bác sĩ sẽ có phương pháp điều trị phù hợp, như:

• Phẫu thuật xẻ hẹp cổ bàng quang nếu có hẹp cổ bàng quang.
• Mở rộng bàng quang bằng ruột: nếu bàng quang nhỏ.
• Cắm lại niệu quản – bàng quang nếu hẹp niệu quản đoạn đổ vào bàng quang.

Hướng dẫn chăm sóc và hỗ trợ điều trị tại nhà

Chăm sóc và hỗ trợ điều trị tại nhà cho người bệnh viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị cần:

• Theo dõi chặt chẽ lượng nước tiểu và quan sát các dấu hiệu tiểu máu.
• Sử dụng thuốc giảm đau theo chỉ định.
• Tránh ăn hoặc uống các chất gây kích thích bàng quang như caffeine và rượu.
• Tuân thủ các hướng dẫn về dùng thuốc từ bác sĩ và tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá mức độ hồi phục, đáp ứng điều trị.

Biện pháp phòng ngừa viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị

Để phòng ngừa tình trạng viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị, nên:

• Lựa chọn các cơ sở khám chữa bệnh có chuyên môn và cơ sở vật chất, máy móc hiện đại để tiến hành xạ trị nếu mắc ung thư các cơ quan trong vùng chậu.
• Thăm khám định kỳ, phát hiện sớm các biến chứng để được điều trị kịp thời.

Câu hỏi liên quan

1. Viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị có tự khỏi không?

Viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị có thể tự khỏi nếu trường hợp nhẹ và người bệnh tuân thủ các hướng dẫn về chăm sóc và phòng ngừa sau xạ trị. Tuy nhiên, các trường hợp nghiêm trọng hơn hoặc mạn tính có thể cần điều trị thêm như tưới bàng quang, thuốc hoặc thậm chí can thiệp phẫu thuật tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng và tình trạng xuất huyết.

2. Khả năng tái phát của bệnh sau điều trị có cao không?

Khả năng tái phát của viêm bàng quang xuất huyết sau khi xạ trị không cao đối với phần lớn các trường hợp. Nhiều trường hợp viêm bàng quang xuất huyết đáp ứng khi điều trị ban đầu và không tái phát. Khả năng tái phát đặc biệt thấp ở những trường hợp được điều trị bằng oxy hyperbaric. Tuy nhiên, nguy cơ tái phát có thể phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của giai đoạn đầu và liều bức xạ khi điều trị ung thư.

3. Có thể tiếp tục xạ trị nếu bị viêm bàng quang xuất huyết không?

Xạ trị thường không được tiếp tục nếu có viêm bàng quang xuất huyết, vì đây là tác dụng phụ nghiêm trọng của xạ trị. Trong hầu hết các trường hợp, xạ trị sẽ cần phải dừng lại hoặc điều chỉnh liều để kiểm soát chảy máu và viêm ở bàng quang.

Như vậy, viêm bàng quang xuất huyết là tác dụng phụ nghiêm trọng của xạ trị, đặc biệt là các bệnh ung thư ở các cơ quang vùng chậu, cần được can thiệp điều trị kịp thời. Điều trị viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị tại Đơn vị Niệu nữ, khoa Tiết niệu, Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, BVĐK Tâm Anh TP.HCM, tại đây có đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm, đã điều trị thành công nhiều trường hợp viêm bàng quang xuất huyết nói chung và viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị. Kết hợp cùng khoa Ung Bướu, có phác đồ điều trị ung thư và kiểm soát xuất huyết bàng quang hiệu quả.

Hy vọng với những thông tin bài viết vừa chia sẻ đã giúp bạn hiểu thêm về viêm bàng quang xuất huyết sau xạ trị cũng như nguyên nhân, triệu chứng cách điều trị bệnh.