Xạ trị chiếu ngoài (External Beam Radiation Therapy – EBRT) là kỹ thuật sử dụng tia bức xạ năng lượng cao từ bên ngoài cơ thể để tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của tế bào ung thư. Cơ chế chính của phương pháp này là gây tổn thương lên DNA của tế bào ác tính, khiến chúng mất khả năng nhân lên và dần bị loại bỏ nhờ quá trình tự nhiên của cơ thể. Vậy có những phương pháp xạ trị ngoài nào phổ biến hiện nay? BS.CKII Nguyễn Thế Hiển, Trưởng khoa Xạ trị, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (Cơ sở P.Tân Sơn Hòa, Q.Tân Bình cũ) sẽ tư vấn qua bài viết dưới đây.
Xạ trị chiếu ngoài (EBRT) sử dụng các tia bức xạ có năng lượng cao để phá hủy tế bào ung thư. Các tia này có khả năng xuyên qua cơ thể, tác động trực tiếp vào khối u và làm hỏng DNA của tế bào ung thư, khiến chúng ngừng phát triển hoặc chết đi. Trong quá trình điều trị, mục tiêu là tập trung tia vào vùng cần thiết, hạn chế ảnh hưởng đến các mô khỏe mạnh xung quanh. Trong xạ trị ngoài thường quy, chủ yếu sử dụng tia photon và electron.
Liệu pháp proton là một phương pháp riêng biệt, đòi hỏi hệ thống máy gia tốc hạt chuyên dụng, hiện chỉ triển khai tại một số trung tâm lớn: (1)
Thông thường, EBRT được thực hiện bằng máy gia tốc tuyến tính, còn phương pháp xạ trị proton cần đến máy gia tốc hạt chuyên biệt.
Hiện nay, xạ trị ngoài được thực hiện bằng nhiều kỹ thuật khác nhau để tăng hiệu quả và giảm tác dụng phụ. (2)
Đây là kỹ thuật nền tảng của xạ trị hiện đại, sử dụng hình ảnh CT, MRI hoặc PET/CT để dựng mô hình 3D của khối u. Tia xạ được “định hình” theo hình dạng khối u, giúp tiêu diệt tế bào ung thư chính xác hơn và giảm tổn thương mô lành. Tuy nhiên, hiện nay 3D CRT ít được dùng đơn thuần, chủ yếu là nền tảng để phát triển các kỹ thuật tiên tiến hơn như IMRT và VMAT.
IMRT là bước phát triển từ 3D-CRT, cho phép chia chùm tia thành nhiều tia nhỏ với cường độ khác nhau. Kỹ thuật này giúp bao phủ khối u có hình dạng phức tạp và giảm liều bức xạ cho các cơ quan nguy cấp lân cận. Nhược điểm là thời gian chiếu lâu hơn 3D-CRT.
VMAT là dạng nâng cao của IMRT. Máy xạ trị quay liên tục quanh cơ thể, vừa phát tia vừa điều chỉnh cường độ theo từng góc chiếu. Nhờ đó, VMAT rút ngắn đáng kể thời gian chiếu so với IMRT, đồng thời phân bố liều đồng đều hơn cho khối u.
IGRT sử dụng hình ảnh ghi lại trước và trong quá trình điều trị để đảm bảo tia xạ luôn nhắm trúng vị trí khối u, đặc biệt với khối u di động (phổi, gan). Các kỹ thuật IGRT phổ biến gồm CBCT (Cone-Beam CT), kV imaging, MRI-Linac.
Dưới đây là một số điều quan trọng người bệnh có chỉ định xạ trị chiếu ngoài cần lưu ý: (3)
Trước khi bắt đầu điều trị, bạn sẽ trải qua giai đoạn chuẩn bị gọi là mô phỏng. Đây không phải là quá trình chiếu tia xạ, mà là bước lập kế hoạch giúp bác sĩ xác định chính xác vùng điều trị, tính toán liều xạ phù hợp và giảm ảnh hưởng đến các mô lành.
Trong buổi mô phỏng, bác sĩ sẽ chụp hình ảnh vùng cơ thể cần điều trị (thường bằng CT hoặc X-quang chuyên dụng). Có thể đánh dấu vài chấm nhỏ trên da hoặc tạo khuôn giữ cố định để đảm bảo người bệnh được chiếu đúng vị trí trong tất cả các buổi xạ trị. Mục đích của việc này là để xác định chính xác vị trí khối u, tính toán liều xạ phù hợp và hạn chế tác động tới các mô lành xung quanh.
Trong buổi mô phỏng, kỹ thuật viên có thể dùng bút dạ để vẽ các điểm mốc trên da hoặc tạo những nốt xăm nhỏ bằng kim vô trùng và mực chuyên dụng. Mỗi nốt xăm chỉ nhỏ bằng đầu kim, cảm giác như một vết chích nhẹ và giúp xác định chính xác vùng điều trị. Sau đó, kỹ thuật viên sẽ chụp ảnh bạn trong tư thế điều trị để kết hợp cùng các dấu mốc này, đảm bảo người bệnh luôn được đặt đúng vị trí trong suốt các buổi xạ trị.
Ngay sau buổi mô phỏng, bác sĩ sẽ sắp xếp lịch chiếu xạ ngoài cho người bệnh. Có trường hợp chỉ cần điều trị trong 1 ngày, nhưng cũng có người phải kéo dài nhiều tuần. Việc tuân thủ đủ số buổi là rất quan trọng, bởi bỏ lỡ có thể làm giảm hiệu quả điều trị. Nếu vì lý do nào đó không thể đến đúng hẹn, người bệnh cần liên hệ với bác sĩ hoặc kỹ thuật viên để được hỗ trợ thay đổi lịch.
Mỗi buổi điều trị thường kéo dài 30-45 phút tùy theo phác đồ. Người bệnh cần giữ nguyên tư thế trong suốt quá trình. Nếu khó nằm yên, có thể trao đổi với bác sĩ để dùng thuốc giảm đau theo chỉ định trước đó. Khi đến buổi hẹn, người bệnh làm thủ tục tại quầy lễ tân, sau đó chờ đến lượt. Nhân viên y tế sẽ hướng dẫn thay trang phục phù hợp.
Sau khi thay đồ, nhân viên y tế sẽ hỗ trợ người bệnh nằm đúng tư thế trên bàn xạ trị, giống như trong buổi mô phỏng. Khi bắt đầu, kỹ thuật viên sẽ rời phòng, điều khiển máy và giám sát từ bên ngoài.
Người bệnh cần tuyệt đối hạn chế cử động. Tùy vùng điều trị, có thể thở bình thường hoặc phải nín thở theo hướng dẫn. Tia xạ không gây cảm giác, chỉ có tiếng máy khi vận hành. Nếu thấy khó chịu, người bệnh có thể báo qua hệ thống liên lạc nội bộ.
Thời gian nằm trong phòng khoảng 30-45 phút, chủ yếu để điều chỉnh tư thế; việc chiếu xạ chỉ diễn ra vài phút. Quá trình này không làm cơ thể hay quần áo nhiễm phóng xạ, người bệnh hoàn toàn an toàn khi tiếp xúc với người khác sau điều trị.
Người bệnh cần tuân thủ lịch hẹn với bác sĩ để được theo dõi tiến triển. Trước mỗi lần khám, nên ghi lại thắc mắc, lo lắng và chuẩn bị danh sách thuốc đang dùng để trao đổi với bác sĩ hoặc điều dưỡng. Ngoài ra, có thể liên hệ bất cứ lúc nào nếu có vấn đề phát sinh.
Hiện không có bằng chứng cho thấy vitamin liều cao giúp giảm tác dụng phụ của xạ trị, ngược lại có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị. Do đó, không nên tự ý dùng vitamin hoặc thực phẩm chức năng liều cao khi chưa tham khảo ý kiến bác sĩ.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Người bệnh có thể đến Khoa Xạ trị, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM để thực hiện xạ trị chiếu ngoài với hệ thống máy móc hiện đại, đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm và phác đồ cá thể hóa, mang lại hiệu quả tối ưu và an toàn.
