Chứng men gan cao ở trẻ em làm sao để có thể khắc phục?

Tình trạng men gan cao ở trẻ em thường được phát hiện trong xét nghiệm máu thường quy. Chỉ số men gan cao ở trẻ có thể là dấu hiệu cảnh báo gan bị tổn thương, viêm, kích ứng… Vậy biểu hiện là gì, có nguy hiểm không?

Men gan cao ở trẻ em là gì?

Men gan cao ở trẻ em là tình trạng gia tăng nồng độ enzyme alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST). Enzyme là các chất giúp làm tăng tốc các phản ứng hóa học. Cơ thể con người có hàng nghìn enzyme. Mỗi ngày, các enzyme này thực hiện nhiều chức năng thiết yếu cho sự sống. Hai trong số các enzyme này là aspartate aminotransferase (AST) và alanine aminotransferase (ALT). Chúng còn được gọi là transaminase. Trẻ em có một lượng nhỏ AST và ALT trong máu là bình thường. ALT chủ yếu được tìm thấy ở gan. AST được tìm thấy ở nhiều cơ quan, bao gồm tuyến tụy, gan, tim, cơ, não. Dù AST và ALT thường được gọi là enzyme gan nhưng không phải lúc nào chúng cũng đến từ gan.

Bác sĩ có thể chỉ định thực hiện xét nghiệm những loại enzyme gan khác trong máu như gamma-glutamyltransferase (GGT) hoặc phosphatase kiềm (AP). Nhưng xét nghiệm bệnh gan ở trẻ em thường được áp dụng là xét nghiệm enzyme AST và ALT. Nồng độ men gan gia tăng (quá cao) là dấu hiệu cảnh báo có thể đang xuất hiện vấn đề gì đó gây hại cho gan. Điều này có thể xảy ra do nhiều lý do, có thể cần thực hiện thêm xét nghiệm để tìm nguyên nhân chính xác.

Nguyên nhân men gan cao ở trẻ

Một số nguyên nhân có thể dẫn đến tình trạng tăng men gan ở trẻ em bao gồm:

1. Nguyên nhân ít nghiêm trọng

Đa phần tình trạng men gan cao ở trẻ em là do các vấn đề sức khỏe, bệnh lý không quá nguy hiểm, dễ điều trị, có thể bao gồm: (1)

• Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD): Đây có thể là tác nhân chính dẫn đến tăng men gan ở trẻ em. Các dạng nhẹ của bệnh này khá phổ biến. Nếu mức độ nghiêm trọng hơn, lâu dài có thể dẫn đến xơ gan, suy gan, gọi là viêm gan nhiễm mỡ không do rượu (NASH).
• Nhiễm virus: Nhiều loại virus có thể làm nồng độ men gan tăng tạm thời, chẳng hạn như: rhinovirus (cảm lạnh thông thường), virus Epstein-Barr (EBV) – loại virus gây bệnh bạch cầu đơn nhân (mono).
• Ảnh hưởng của một số loại thuốc: Tổn thương gan do thuốc (DILI) cũng có thể là nguyên nhân dẫn đến tình trạng men gan tăng ở trẻ em. Những loại thuốc có thể tác động đến gan bao gồm: thuốc điều trị rối loạn thiếu chú ý hoặc tăng động (như atomoxetine); kháng sinh (như minocycline hoặc erythromycin); thuốc chống co giật (như axit valproic); hoặc những dược phẩm có chứa acetaminophen. Tổn thương gan do thuốc thường xảy ra ở mức độ nhẹ nhưng đôi khi có thể diễn tiến nghiêm trọng.

2. Nguyên nhân nghiêm trọng

Ít khi tình trạng tăng men gan cao ở trẻ em xảy ra do vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, đe dọa tính mạng, có thể bao gồm:

• Viêm gan B, viêm gan C
• Viêm gan tự miễn (AIH)
• Những bệnh lý về ống mật như u nang ống mật chủ, hẹp đường mật, tắc nghẽn ống mật do sỏi hoặc viêm tụy.
• Những bệnh lý của các cơ quan khác như bệnh celiac – một rối loạn của ruột.
• Những tình trạng di truyền như thiếu alpha-1 antitrypsin (AAT), bệnh wilson (rối loạn chuyển hóa đồng) hoặc bệnh nhiễm sắc tố sắt (quá tải sắt).

Triệu chứng men gan cao ở trẻ

Nhiều ca bệnh gan ở trẻ em không biểu hiện triệu chứng rõ ràng, đặc biệt là trong giai đoạn đầu. Men gan tăng cao thường là dấu hiệu đầu tiên cảnh báo bệnh gan ở trẻ em. Khi những triệu chứng xuất hiện, chúng có thể bao gồm:

• Vàng da (mắt và da có màu vàng)
• Bụng to: (do gan to hoặc chướng bụng)
• Phù chân hoặc tay
• Tiêu chảy hoặc nôn mửa
• Phân đen hoặc phân có máu hoặc phân bạc màu (trong bệnh lý đường mật)
• Dễ bị bầm tím, chảy máu hoặc chảy máu lâu hơn bình thường
• Sưng hoặc đau ở khớp
• Sốt chưa rõ nguyên do
• Phát ban bất thường, chưa xác định được nguyên nhân

Chẩn đoán men gan cao ở trẻ như thế nào?

Tình trạng men gan cao có thể được phát hiện thông qua việc xét nghiệm máu khi trẻ được khám sức khỏe định kỳ hàng năm. Bác sĩ cũng có thể chỉ định thực hiện xét nghiệm men gan cao khi trẻ có biểu hiện không khỏe, đặc biệt là khi trẻ bị đau bụng, tiêu chảy hoặc vàng da (da hoặc mắt có màu vàng), nôn mửa,..

Chỉ riêng nồng độ men gan không đủ để xác định chính xác bệnh lý, vấn đề sức khỏe ở gan. Vì vậy, trẻ cần được bác sĩ thăm khám, theo dõi sức khỏe. Nếu phát hiện nồng độ men gan cao ở trẻ em, cần thực hiện thêm một số xét nghiệm để xác định nguyên nhân.

Nguyên nhân gây tăng men gan đôi khi khá rõ ràng. Ví dụ, bác sĩ có thể chẩn đoán tình trạng tăng men gan là do virus. Ở những trường hợp này, bác sĩ có thể muốn theo dõi thêm. Khi bệnh thuyên giảm, men gan sẽ quay trở lại định mức bình thường.

Một số trường hợp nguyên nhân tăng men gan chưa được xác định, trẻ có thể được bác sĩ chuyên khoa (về gan mật) thăm khám, chẩn đoán.

Bác sĩ chuyên khoa bắt đầu bằng việc khai thác bệnh sử, khám lâm sàng để kiểm tra những dấu hiệu bên ngoài của bệnh gan, có thể bao gồm vàng da, gan hoặc lách to. Nếu trẻ có nguy cơ mắc bệnh gan, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện các xét nghiệm bổ sung như:

• Những xét nghiệm đánh giá chức năng gan như: phosphatase kiềm (ALP), gamma-glutamyl transpeptidase (GGT), albumin, bilirubin, thời gian prothrombin…
• Những xét nghiệm khác để tầm soát bệnh lý di truyền ví dụ như: viêm gan tự miễn, bệnh celiac, thiếu hụt alpha-1 antitrypsin, bệnh wilson, xét nghiệm tầm soát những loại virus (như viêm gan B, C, EBV hoặc cytomegalovirus – CMV).
• Chẩn đoán hình ảnh như chụp CT scan bụng, siêu âm, chụp MRI để kiểm tra gan, mạch máu và những cơ quan lân cận (như lách, đường mật,…).
• Sinh thiết gan (dưới gây mê) để lấy một mẫu gan nhỏ, mang đi kiểm tra dưới kính hiển vi.

Sau khi thực hiện các xét nghiệm cần thiết, bác sĩ có thể “phác họa” toàn diện hơn về tình trạng gan của trẻ, qua đó có thể đề ra chẩn đoán chính xác.

Men gan cao ở trẻ em có nguy hiểm không?

Ở nhiều trường hợp, tình trạng gia tăng AST và ALT chỉ là tạm thời, không phải dấu hiệu cảnh báo bệnh lý nghiêm trọng. Thế nhưng, nếu tình trạng tăng men gan kéo dài thì cần được đánh giá, thực hiện thêm xét nghiệm. Việc tăng AST và ALT từ 1,5 đến 2 lần giới hạn trên của mức bình thường có thể cần được đánh giá cẩn thận.

Các biến chứng có thể xảy ra do tăng men gan còn tùy vào nguyên nhân. Hầu hết các trường hợp tăng men gan ở trẻ em không dẫn đến biến chứng. Ở một số trường hợp ít gặp, trẻ em mắc bệnh gan mức độ nặng có thể gặp những biến chứng như: xơ gan, vàng da ứ mật, tràn dịch màng bụng (cổ trướng), suy tế bào gan, nặng hơn có thể gây hôn mê gan.

Điều trị men gan cao ở trẻ em

Điều trị tăng men gan ở trẻ còn phụ thuộc vào nguyên nhân. Tình trạng tăng men gan thường tự khỏi mà không cần chữa trị. Ví dụ, nếu trẻ bị nhiễm virus, nồng độ men gan có thể gia tăng trong khoảng 1 – 2 tuần. Nồng độ men gan thường trở lại định mức bình thường khi virus biến mất.

Những phương pháp điều trị đơn giản có thể giúp ích trong những trường hợp khác. Ví dụ, bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD): giảm cân thường là phương pháp chữa trị chính. Nồng độ men gan và những triệu chứng khác của NAFLD thường cải thiện khi trẻ giảm cân.

Nếu nguyên nhân men gan tăng cao ở trẻ nghiêm trọng hơn, phác đồ điều trị có thể bao gồm: thuốc, phẫu thuật, các thủ thuật y tế khác…

Cách phòng ngừa

Để chủ động phòng ngừa tình trạng men gan cao ở trẻ em, có thể áp dụng một số biện pháp như:

• Khám sức khỏe định kỳ: Phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế uy tín khám sức khỏe định kỳ 1 – 2 lần/năm. Việc kiểm tra chức năng gan có thể giúp phát hiện sớm những vấn đề sức khỏe bất thường.
• Duy trì cân nặng hợp lý: Trẻ cần được khuyến khích tham gia hoạt động thể chất thường xuyên để góp phần duy trì cân nặng hợp lý, nâng cao sức khỏe tổng thể. Phụ huynh cũng cần kiểm soát chế độ ăn của trẻ sao cho hợp lý để tránh gặp tình trạng thừa cân, béo phì.
• Áp dụng chế độ dinh dưỡng khoa học: Ưu tiên dùng thực phẩm giàu khoáng chất, vitamin (như trái cây, rau xanh…), protein từ nguồn thực phẩm tốt (như cá, thịt nạc…); uống đủ nước mỗi ngày. Hạn chế dùng thức ăn nhiều dầu mỡ, chế biến sẵn.
• Tiêm phòng viêm gan đầy đủ: Trẻ cần được tiêm ngừa đầy đủ các loại vắc xin viêm gan, đặc biệt là viêm gan A, viêm gan B.

Chế độ dinh dưỡng cho trẻ men gan cao

Trẻ có men gan tăng cao cần được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán, điều trị (khi cần). Bác sĩ cũng có thể hướng dẫn cho phụ huynh cách thiết lập chế độ dinh dưỡng khoa học, phù hợp với tình trạng sức khỏe của trẻ, bao gồm:

• Thực phẩm trẻ nên dùng:
  • Thực phẩm giàu vitamin A, B1, B2, B6 có trong giá, lạc, rau quả tươi, trứng, cà rốt, hẹ, lòng đỏ trứng…
  • Thực phẩm chứa protein hỗ trợ phục hồi chức năng gan, gia tăng sức khỏe hệ miễn dịch có trong trứng, thịt nạc, cá, các loại đậu…
• Thực phẩm trẻ cần hạn chế hoặc tránh dùng:
  • Thực phẩm có thể làm tích tụ tế bào hồng cầu dẫn đến tắc nghẽn, gây bệnh gan nhiễm mỡ như nước ngọt, các loại bánh kẹo, thực phẩm chứa nhiều dầu mỡ…
  • Thực phẩm có thể gây áp lực cho gan, khiến gan hoạt động quá tải, dẫn đến tăng men gan như thực phẩm chứa nhiều chất phụ gia, cay nóng…

Tóm lại, tình trạng men gan cao ở trẻ em cần được bác sĩ chẩn đoán, theo dõi, điều trị (nếu cần) nhằm đảm bảo trẻ có sức khỏe tốt, tránh gặp biến chứng nguy hiểm. Ngay khi gặp dấu hiệu phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở y tế uy tín thăm khám.