Tìm hiểu những thông tin cần biết về vị trí, cấu tạo và tầm quan trọng của dây thần kinh thị giác đối với khả năng nhìn qua chia sẻ của ThS.BS Nguyễn Trà Thảo Nhi, Trung tâm Mắt Công nghệ cao, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM.
Dây thần kinh thị giác (Optic nerve) là dây thần kinh sọ số II, chịu trách nhiệm dẫn truyền thông tin thị giác. Dây thần kinh thị giác chỉ chứa các sợi cảm giác (gồm một đôi) giống các cặp dây thần kinh sọ khác. Trong quá trình phát triển của phôi, dây thần kinh này được hình thành trong võng mạc, thoát ra khỏi ổ mắt qua ống thị giác và chạy dọc đến các nhân chính trong não.
Nếu dây thần kinh thị giác mắc bệnh hay tổn thương có thể gây ảnh hưởng đến khả năng nhìn, thậm chí gây mất thị lực hoàn toàn.
Ở người trưởng thành, các sợi trục cấu tạo từ khoảng 1,2 triệu tế bào hạch võng mạc hội tụ tại đĩa thị giác để tạo thành dây thần kinh thị giác [1]. Đĩa thị không có tế bào cảm thụ quang và tạo thành một điểm mù trong thị trường của mỗi mắt. Cùng với động mạch mắt, dây thần kinh của thị giác đi vào hộp sọ qua lỗ thị giác và đi trong ống thị giác để đến hố sọ giữa. Dây thần kinh thị giác dài khoảng 5-6cm, chia thành 4 đoạn:
Dây thần kinh thị giác nằm phía sau mắt, kết nối trực tiếp mắt với não. Dây thần kinh thị giác đi qua những vùng sau:
Một số ít sợi thần kinh phân nhánh đến những nơi khác trong não nhằm hỗ trợ một số hoạt động như:
Cấu tạo dây thần kinh thị giác bao gồm:
Dây thần kinh thị giác có vai trò truyền tải thông tin hình ảnh từ võng mạc đến não. Mắt người giống như ống kính máy ảnh, trong đó, võng mạc phía sau mắt nhận diện hình ảnh từ thế giới bên ngoài. Hình ảnh được chuyển đổi thành dạng tín hiệu điện, tín hiệu này được dẫn truyền bởi dây thần kinh đến não. Ngoài ra dây thần kinh thị còn đảm bảo sự đồng bộ của thị giác hai mắt.
Giống như mọi cơ quan khác, dây thần kinh thị giác cần được nuôi dưỡng bởi máu để hoạt động, khi thiếu máu nuôi, dây thần kinh này không thể hoạt động bình thường. Nếu tình trạng thiếu máu kéo dài, có thể dẫn đến bộ phận này bị tổn thương vĩnh viễn, đồng nghĩa với việc người bệnh mất hoàn toàn khả năng nhìn.
Bệnh thiếu máu đầu thần kinh thị (anterior ischemic optic neuropathy) khá hiếm gặp và thường xuất hiện ở người trên 50 tuổi. Người bệnh cần được khám và điều trị sớm để hạn chế biến chứng trở nặng, bảo tồn chức năng nhìn của mắt.
Phù gai thị là tình trạng gai thị (nơi dây thần kinh đi vào nhãn cầu) phù do tăng áp lực nội sọ bởi các nguyên nhân như:
Người bệnh phù gai thị có thể cần được cấp cứu bởi tăng áp lực nội sọ gây biến chứng nghiêm trọng hoặc gây ảnh hưởng đến tính mạng. Phù gai thị ở giai đoạn đầu thường không ảnh hưởng đến thị lực, khi bệnh tiến triển nặng có thể gây mất tầm nhìn hoặc mất thị lực.
Viêm thần kinh thị giác (optic neuritis) là tình trạng dây thần kinh thị giác tổn thương hoặc nhiễm trùng, dẫn đến giảm hoặc mất khả năng dẫn truyền tín hiệu từ mắt đến não. Đây là một trong những bệnh phổ biến liên quan đến dây thần kinh thị giác và thường gặp ở người trẻ tuổi (20-40 tuổi), đặc biệt là phụ nữ. Các nguyên nhân có thể gặp bao gồm:
Teo dây thần kinh thị giác (optic atrophy) xảy ra khi dây thần kinh thứ II chịu tổn thương không thời gian dài, khiến dây thần kinh bị “teo” lại, mất dần chức năng. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này như:
Trong một số trường hợp (như bẩm sinh), bác sĩ chỉ có thể điều trị để làm chậm quá trình teo dây thần kinh thị giác, việc mất thị lực gần như không thể tránh khỏi.
Viêm tủy thị thần kinh (neuromyelitis optica – NMO) là bệnh mạn tính hiếm gặp do tình trạng rối loạn tự miễn gây nên. Bệnh xảy ra khi hệ thống miễn dịch tấn công các cơ quan thần kinh do không thể phân biệt kháng nguyên gây hại và mô/tế bào lành tính của cơ thể. Tên đầy đủ của bệnh là rối loạn phổ viêm tủy thị thần kinh (neuromyelitis optica spectrum disorder – NMOSD).
Viêm dây thần kinh tủy thị là tình trạng mất lớp myelin bảo vệ sợi trục thần kinh thị giác, khiến dây thần kinh dễ bị tổn thương và thoái hóa. Tổn thương do bệnh xảy ra chủ yếu tại dây thần kinh thị giác và tủy sống.
Bệnh xảy ra phổ biến hơn ở nữ giới (khoảng 80%-90% ca mắc) và bắt đầu gây ảnh hưởng đến chức năng của dây thần kinh từ khoảng 30-40 tuổi.
Cườm nước (glaucoma) là thuật ngữ chỉ chung một nhóm bệnh gây tổn thương dây thần kinh thị giác (dạng tổn thương phổ biến nhất gây mất thị lực), thường có liên quan đến tình trạng tăng nhãn áp.
Glaucoma không được điều trị có thể gây mất thị lực vĩnh viễn. Hầu hết người bệnh đều mắt cườm nước ở cả hai mắt, dù mức độ nghiêm trọng có thể khác nhau.
Đa phần người mắc glaucoma đều không tìm ra được nguyên nhân cụ thể. Tuy nhiên, một số nguyên nhân có thể gây ra glaucoma bao gồm:
Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber (hay bệnh Leber) là một rối loạn di truyền hiếm gặp gây mất thị lực trung tâm, liên quan đến đột biến DNA ty thể. Ty thể có chức năng chuyển đổi oxy và chất dinh dưỡng thành năng lượng (ATP) để duy trì hoạt động của tế bào. Khi ty thể đột biến, quá trình sản xuất năng lượng gián đoạn, dẫn đến suy giảm chức năng và tổn thương tế bào thần kinh thị giác. Tế bào thần kinh thị giác có nhu cầu năng lượng cao, nên dễ bị ảnh hưởng và chết đi, dẫn đến mất thị lực.
Mất thị lực thường xảy ra ở một mắt trước, sau đó lan sang mắt còn lại trong vòng vài tuần hoặc vài tháng. Bệnh thường xảy ra ở giai đoạn trưởng thành sớm (20-30 tuổi), nhưng cũng có thể xuất hiện ở tuổi thiếu niên hoặc trung niên. Sau khoảng 6 tháng, thị lực có thể giảm nặng, thậm chí mất hoàn toàn ở vùng trung tâm.
Đây là bệnh di truyền từ mẹ sang con, với các yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá và uống rượu bia có thể làm bệnh nặng hơn. Nam giới có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nữ giới.
Khi gặp một số triệu chứng sau, người bệnh có thể đang mắc bệnh gây tổn thương dây thần kinh thị giác, nên khám bác sĩ sớm để được chẩn đoán và điều trị:
Bác sĩ có thể chẩn đoán bệnh về dây thần kinh thị thông qua các phương pháp như khám lâm sàng, soi đáy mắt, chẩn đoán hình ảnh bằng CT hoặc MRI,…
Đối với khám lâm sàng, bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử, đặt một số câu hỏi về triệu chứng, thời gian mắc bệnh, mức độ nghiêm trọng… Một số triệu chứng thường gặp khi dây thần kinh thị giác tổn thương gồm:
Bác sĩ có thể soi đáy mắt để phát hiện các bệnh liên quan đến thần kinh thị giác như teo dây thần kinh thị giác, phù gai thị,… Nếu cần thiết, bác sĩ sẽ chỉ định người bệnh thực hiện các xét nghiệm như:
Điều trị các bệnh lý thần kinh thị giác phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Bác sĩ có thể dùng thuốc hoặc can thiệp phẫu thuật nếu cần thiết. Dưới đây là một số phương pháp giúp bảo vệ dây thần kinh thị giác, giúp quá trình hồi phục của người bệnh hiệu quả hơn:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Dây thần kinh thị giác (dây thần kinh thứ hai – II) có vai trò dẫn truyền thông tin hình ảnh từ mắt đến não dưới dạng sóng điện. Dây thần kinh II tổn thương có thể gây nhiều biến chứng ảnh hưởng đến thị lực như mù màu, song thị, quáng gà hay mất thị lực vĩnh viễn. Khi có dấu hiệu bệnh về mắt hay dây thần kinh thị, người bệnh nên sớm khám tại các bệnh viện chuyên về mắt hoặc BVĐK Tâm Anh để được phát hiện, điều trị bệnh kịp thời.
