Bệnh nhiễm trùng máu là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và chẩn đoán

Bệnh nhiễm trùng máu có thể xảy ra ở mọi đối tượng, tiềm ẩn nguy cơ đe dọa tính mạng người bệnh. Vậy, nhiễm trùng máu là gì? Dấu hiệu nhiễm trùng máu và cách điều trị, phòng tránh bệnh ra sao?

Nhiễm trùng máu là gì?

Nhiễm trùng máu (Sepsis) là tình trạng nguy hiểm xảy ra khi cơ thể bị nhiễm trùng và phản ứng quá mức với tình trạng nhiễm trùng, khiến các cơ quan bị tổn thương nghiêm trọng. Cụ thể, hiện tượng nhiễm khuẩn cục bộ có thể lan rộng khắp cơ thể do không được điều trị kịp thời, gây nhiễm khuẩn toàn hệ thống.

Tình trạng đó còn được gọi là nhiễm khuẩn huyết. Trong một số trường hợp, hiện tượng nhiễm trùng máu có thể dẫn đến sốc nhiễm trùng, nguy cơ ảnh hưởng đến tính mạng, lúc này người bệnh cần được cấp cứu càng sớm càng tốt.

Nguyên nhân nhiễm trùng máu

1. Nguyên nhân chính

“Tại sao bị nhiễm trùng máu?” là thắc mắc được nhiều người quan tâm. Nguyên nhân gây nhiễm trùng máu là do các loại vi khuẩn, vi nấm hoặc virus (ít phổ biến) xâm nhập trực tiếp vào máu người hoặc bắt nguồn từ ổ nhiễm khuẩn cục bộ ở mô tế bào, cơ quan như da, phổi, cơ, đường tiêu hóa, đường tiết niệu… Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng tìm được ổ nhiễm trùng nguyên phát, nhất là ở những cơ địa đặc biệt: trẻ sơ sinh, người già yếu, suy giảm miễn dịch…

Các loại vi khuẩn, vi nấm gây nhiễm trùng máu phổ biến bao gồm:

• Vi khuẩn gram âm: Các loại vi khuẩn gram âm gây nhiễm trùng máu phổ biến có thể kể đến gồm vi khuẩn đường ruột  thuộc họ Enterobacteriaceae như: Escherichia coli, Klebsiella sp, Salmonella sp, Serratia sp…; ngoài ra ở những cơ địa suy giảm miễn dịch, mắc các bệnh lý mạn tính như: đái tháo đường, xơ gan, người bệnh nằm điều trị dài ngày trong các cơ sở chăm sóc đặc biệt,..còn có nguy cơ nhiễm các vi khuẩn gram âm đa kháng kháng sinh khác như: vi khuẩn Burkholderia pseudomallei, Pseudomonas aeruginosa. Khi xâm nhập vào cơ thể, các loại vi khuẩn này có thể gây ra tình trạng nhiễm trùng huyết thứ phát bắt nguồn từ ổ nhiễm khuẩn cục bộ ban đầu.
• Vi khuẩn gram dương: Các loại vi khuẩn gram dương gây nhiễm trùng máu điển hình như liên cầu, tụ cầu, phế cầu, não mô cầu…
• Vi nấm: Một số loại vi nấm tiềm ẩn nguy cơ gây nhiễm nấm huyết điển hình như Candida, Cryptococcus…
• Vi khuẩn kỵ khí: Ngoài ra, tuy hiếm gặp nhưng vẫn có một số vi khuẩn kỵ khí gây nhiễm trùng máu như: Bacteroides, Actinomyces…

2. Yếu tố rủi ro làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh nhiễm trùng máu, bao gồm:

• Hệ miễn dịch suy yếu do tuổi cao [1]
• Trẻ nhỏ dưới 12 tháng tuổi có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện
• Trẻ sinh non hoặc bị dị tật bẩm sinh
• Lạm dụng thuốc kháng sinh
• Sử dụng thuốc ức chế miễn dịch trong thời gian dài
• HIV/AIDS
• Thực hiện phẫu thuật ghép tạng
• Hóa / xạ trị điều trị bệnh ung thư
• Các thủ thuật hay phẫu thuật xâm lấn, như: đặt nội khí quản/thở máy kéo dài, đặt đường truyền tĩnh mạch trung tâm, đặt sonde tiểu lưu, phẫu thuật thần kinh,..
• Mắc các bệnh lý mạn tính như đái tháo đường, bệnh tim mạch, bệnh thận, bệnh gan, ung thư, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính…
• Chấn thương nghiêm trọng như chấn thương sọ não, bỏng…
• Tiếp xúc với các nguồn tiềm ẩn nguy cơ bị nhiễm khuẩn như thực phẩm hư hỏng, đất / nước, động vật…

Các giai đoạn của bệnh nhiễm trùng máu

Nhiễm trùng máu thường trải qua ba giai đoạn chính là nhiễm trùng nguyên phát, nhiễm trùng nặng và cuối cùng là sốc nhiễm trùng nếu không được điều trị kịp thời [2].

• Nhiễm trùng nguyên phát: Đây là giai đoạn đầu của bệnh sau khi các tác nhân như vi khuẩn, vi nấm, virus xâm nhập vào đường máu và bắt đầu gây ra các triệu chứng đặc hiệu.
• Nhiễm trùng nặng – nhiễm trùng máu: Ở giai đoạn này,tình trạng nhiễm  khuẩn huyết đã ảnh hưởng đến một hoặc nhiều cơ quan trong cơ thể, gây rối loạn chức năng các cơ quan ảnh hưởng đến tính mạng.
• Sốc nhiễm trùng máu: Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng nhiễm trùng máu sẽ chuyển biến thành sốc nhiễm trùng khiến huyết áp của người bệnh suy giảm đột ngột, tiềm ẩn rủi ro suy tuần hoàn, suy đa cơ quan với nguy cơ tử vong cao.

Dấu hiệu nhiễm trùng máu

Một số biểu hiện của nhiễm trùng máu phổ biến giúp người bệnh sớm nhận biết tình trạng bệnh và có biện pháp xử trí kịp thời, gồm:

1. Triệu chứng nhiễm trùng máu

Ban đầu, tình trạng nhiễm trùng máu biểu hiện với một số triệu chứng như:

• Sốt cao liên tục, ớn lạnh, toàn thân run rẩy, đau mỏi cơ toàn thân, mệt mỏi, ăn kém, buồn nôn,… [3]
• Ho đàm đục, khó thở (gợi ý nhiễm trùng hô hấp,…)
• Tiểu gắt, tiểu buốt, tiểu lắt nhắt nhiều lần, đau bụng vùng hông lưng… (gợi ý nhiễm trùng hệ tiết niệu)
• Đau đầu nhiều, nôn ói nhiều, cổ cứng, rối loạn nhận thức… (gợi ý nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương,…)
• Tiêu lỏng phân đàm máu (gợi ý nhiễm trùng tiêu hóa,…)
• Phát ban trên da

Khi tình trạng nhiễm trùng nặng lên có thể xuất hiện các biểu hiện:

• Tim đập nhanh, mạch nhanh
• Tụt huyết áp
• Sốt cao  (trên 38 độ C) hoặc hạ thân nhiệt (dưới 36 độ C)
• Khó thở, thở gấp
• Rối loạn nhận thức

Lưu ý: Mỗi trường hợp bệnh nhiễm trùng máu dấu hiệu có thể khác nhau. Điều này tùy thuộc vào thể trạng, độ tuổi, mức độ nhiễm trùng ở mỗi người bệnh.

2. Sốc nhiễm trùng máu

Hiện tượng nhiễm trùng máu có thể nhanh chóng chuyển biến thành sốc nhiễm trùng. Ở giai đoạn sốc nhiễm trùng, các dấu hiệu của bệnh nhiễm trùng máu có xu hướng tiến triển nghiêm trọng, khiến người bệnh hoàn toàn kiệt sức, lú lẫn, ngất xỉu, thậm chí hôn mê.

Biến chứng có thể xảy ra khi bị nhiễm trùng máu

Nếu không được điều trị kịp thời, người bệnh nhiễm trùng máu có thể đối mặt với nhiều biến chứng nguy hiểm như:

• Suy đa tạng do não, tim, thận không được cung cấp đủ lượng máu cần thiết.
• Rối loạn chức năng đông máu, hình thành huyết khối gây tắc nghẽn lòng mạch.
• Hoại tử mô do thiếu máu nuôi

Sốc nhiễm trùng là tình trạng đặc biệt nguy hiểm với nguy cơ tử vong cao (30 – 40%).

Chẩn đoán bệnh nhiễm trùng máu

Để chẩn đoán chính xác bệnh nhiễm trùng máu, bác sĩ sẽ tiến hành kiểm tra, đo lường sinh hiệu của người bệnh và thực hiện các chỉ định cận lâm sàng khác. Về khám lâm sàng ban đầu có thể bao gồm:

• Kiểm tra dấu hiệu sinh tồn: nhiệt độ, mạch, huyết áp, nhịp thở, nồng độ oxy trong máu.
• Đánh giá mức độ suy giảm ý thức
• Đánh giá toàn diện các cơ quan để tìm ổ nhiễm trùng nguyên phát: nghe tim, phổi, khám bụng, tìm sang thương da.”

Sau đó, để có đủ cơ sở đưa ra chẩn đoán bệnh, bác sĩ có thể yêu cầu người bệnh thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu như:

1. Xét nghiệm máu

Các xét nghiệm máu giúp chẩn đoán nhiễm khuẩn huyết, gồm:

• Xét nghiệm tổng phân tích máu ngoại vi: Mục đích của xét nghiệm này là đánh giá các rối loạn của cơ thể. Mẫu máu ngoại vi sẽ được phân tích để đo lường số lượng hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu và đánh giá tỷ lệ phần trăm cùng kích thước các tế bào máu.
• Cấy máu: Cấy máu giúp bác sĩ kiểm tra được loại vi khuẩn hoặc vi nấm gây bệnh. Đồng thời, kết quả cấy máu còn giúp bác sĩ xác định được loại kháng sinh đặc hiệu phù hợp để điều trị tác nhân gây bệnh. Đây là xét nghiệm quan trọng, có ý nghĩa “then chốt” giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác tình trạng nhiễm trùng máu.
• Xét nghiệm máu đánh giá chức năng gan thận: Đo lường nồng độ enzyme, protein có trong máu của người bệnh. Kết quả xét nghiệm sẽ giúp bác sĩ đánh giá được chức năng gan, thận của người bệnh.
• Xét nghiệm lactate máu: Xét nghiệm này giúp bác sĩ có thể đo lường được mức lactate trong máu của người bệnh, qua đó có biện pháp xử trí kịp thời để ngăn chặn nguy cơ tăng lactate máu. Xét nghiệm này có vai trò trong việc đánh giá tiên lượng độ nặng của bệnh.
• Xét nghiệm CRP, Pro-calcitonin máu: đây là các chỉ số viêm của cơ thể. Kết quả của xét nghiệm sẽ hỗ trợ trong việc đánh giá mức độ nghiêm trọng của bệnh”

2. Một số xét nghiệm khác

• Xét nghiệm Multiplex PCR: Đây là phương pháp xét nghiệm máu có độ nhạy cao, thực hiện nhanh chóng, giúp xác định ADN của loại vi khuẩn gây nhiễm trùng máu.
• Xét nghiệm nước tiểu: Đánh giá nguy cơ nhiễm trùng đường tiểu và chức năng hoạt động của hệ tiết niệu.

3. Chẩn đoán hình ảnh

Để có đủ cơ sở đưa ra chẩn đoán hiện tượng nhiễm trùng máu, trong một số trường hợp bác sĩ có thể chỉ định người bệnh thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh như chụp X quang, siêu âm bụng, siêu âm tim, đo điện tim, chụp CT (chụp cắt lớp vi tính)…

Điều trị bệnh nhiễm trùng máu

Nhiễm trùng máu có chữa được không? Điều trị kịp thời là yếu tố tiên quyết giúp người bệnh nhiễm trùng máu thoát khỏi nguy hiểm, hạn chế nguy cơ xảy ra biến chứng nặng. Sau khi cấp cứu, bác sĩ có thể chỉ định điều trị nhiễm khuẩn huyết bằng các phương pháp gồm:

• Phác đồ điều trị bằng thuốc:
  • Thuốc kháng sinh: Người bệnh có thể được bác sĩ chỉ định sử dụng một số loại thuốc kháng sinh với tác dụng ức chế, tiêu diệt tác nhân gây nhiễm trùng máu.
  • Thuốc giúp co mạch máu: Để hỗ trợ kiểm soát mức huyết áp ổn định, người bệnh nhiễm khuẩn huyết có thể được bác sĩ chỉ định sử dụng một số loại thuốc có tác dụng làm co mạch máu.
• Truyền dịch đường tĩnh mạch (IV): Truyền dịch giúp duy trì lượng máu cung cấp đến các cơ quan trong cơ thể, kiểm soát mức huyết áp luôn ổn định.
• Phẫu thuật: Người bệnh có thể được bác sĩ chỉ định thực hiện phẫu thuật để loại bỏ các mô bị tổn thương nghiêm trọng do nhiễm khuẩn huyết.
• Biện pháp hỗ trợ phù hợp: Trong trường hợp bệnh nhiễm khuẩn huyết dẫn đến suy tạng, người bệnh cần được chăm sóc đặc biệt, hỗ trợ kịp thời bằng cách biện pháp như thở máy, lọc máu…

Hướng dẫn chăm sóc bệnh nhân bị nhiễm trùng máu

Người bệnh nhiễm trùng máu cần được chăm sóc đặc biệt để có thể sớm hồi phục sức khỏe. Một số điều cần lưu ý trong quá trình chăm sóc người bệnh nhiễm khuẩn huyết, gồm:

• Tuân thủ chỉ định sử dụng thuốc từ bác sĩ, không tự ý tăng / giảm / bỏ liều lượng thuốc khi chưa có ý kiến của bác sĩ.
• Yêu cầu người bệnh nghỉ ngơi hoàn toàn, tránh vận động hoặc làm việc quá sức.
• Theo dõi các dấu hiệu khác thường ở người bệnh để kịp thời thông báo cho bác sĩ, chẳng hạn như khó thở, run rẩy, động kinh, sốt cao, hạ thân nhiệt, mê sảng…
• Không tự ý sử dụng thuốc Salicylate để hạ sốt cho người bệnh vì có thể làm kích thích ruột, xuất huyết tiêu hóa và gây kết dính tiểu cầu, tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng chuyên biệt, ưu tiên các món ăn đầy đủ dinh dưỡng, dễ tiêu hóa và tránh các món nhiều dầu mỡ, ít dưỡng chất. Đồng thời, nên chia nhỏ khẩu phần ăn của người bệnh nhiễm trùng máu để có thể dàn trải lượng dưỡng chất cung cấp trong ngày, tránh gây áp lực cho cơ thể.
• Giữ gìn vệ sinh cá nhân và môi trường sống của người bệnh luôn sạch sẽ để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn.

Cách phòng ngừa tình trạng nhiễm trùng đường máu

Để phòng tránh nhiễm trùng máu, mỗi người cần quan tâm đến các vấn đề gồm:

• Điều trị dứt điểm hoàn toàn các ổ nhiễm khuẩn ban đầu như áp xe, chấn thương, vết thương nhiễm trùng…
• Duy trì thăm khám sức khỏe tổng quát định kỳ ít nhất 6 tháng một lần để kịp thời phát hiện yếu tố gây bệnh, đồng thời đánh giá tình trạng bệnh nền, từ đó có biện pháp xử trí, phòng ngừa, bảo vệ sức khỏe tối ưu.
• Tiêm vaccine phòng tránh nguy cơ nhiễm vi khuẩn:
  • Mỗi người nên chủ động tiêm vaccine phòng tránh nguy cơ nhiễm các loại vi khuẩn như phế cầu, não mô cầu, Hib… Hiện nay, người dân có thể chủ động đăng ký tiêm chủng vaccine phòng tránh các loại vi khuẩn tiềm ẩn nguy cơ gây nhiễm trùng máu nêu trên Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh hoặc tại Trung tâm Tiêm chủng Trẻ em và Người lớn VNVC.
  • Đây là các cơ sở y tế cung cấp đầy các loại vaccine cho cả người lớn và trẻ nhỏ với nguồn gốc rõ ràng, đảm bảo nhập khẩu chính hãng từ nguồn uy tín trong và ngoài nước, điển hình là các thương hiệu vaccine lớn như tập đoàn lớn trên thế giới về dược phẩm và chế phẩm sinh học – Pfizer (Mỹ), Merck Sharp and Dohme (Mỹ), Sanofi Pasteur (Pháp), Glaxosmithkline – Bỉ (GSK)…
• Đảm bảo giữ vệ sinh cá nhân, môi trường sống để hạn chế nguy cơ nhiễm trùng.
• Duy trì lối sống và chế độ dinh dưỡng khoa học, cân bằng để nâng cao hệ miễn dịch và sức khỏe tổng thể.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh nhiễm trùng máu sẽ kéo dài bao lâu?

Tùy vào mức độ nhiễm trùng, thể trạng của người bệnh mà thời gian điều trị bệnh nhiễm trùng máu (hay còn gọi là nhiễm trùng huyết) ở mỗi trường hợp có thể khác nhau. Nếu được điều trị kịp thời, bệnh nhiễm trùng máu có thể được kiểm soát hiệu quả sau vài ngày. Tuy nhiên, thời gian chữa trị có thể kéo dài đối với trường hợp người bệnh bị nhiễm vi khuẩn kháng kháng sinh, độc lực của từng loại vi khuẩn, vị trí của cơ quan bị nhiễm trùng..

2. Tình trạng nhiễm trùng máu có nguy hiểm không?

Nhiễm trùng máu có nguy hiểm không? Nhiễm trùng máu là tình trạng đặc biệt nguy hiểm với nguy cơ tử vong cao nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Mức độ nguy hiểm của bệnh nhiễm khuẩn huyết có thể nghiêm trọng hơn ở các đối tượng như người cao tuổi, người mắc nhiều bệnh nền, trẻ nhỏ có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, trẻ sinh non…

3. Người mắc bệnh nhiễm trùng máu sống được bao lâu?

Nhiễm trùng máu sống được bao lâu? Nếu được điều trị kịp thời, người mắc bệnh nhiễm khuẩn huyết có thể khỏi bệnh hoàn toàn và sống khỏe mạnh bình thường. Tuy nhiên, nếu không được cấp cứu kịp thời, tình trạng nhiễm khuẩn huyết có thể đe dọa tính mạng của người bệnh.

4. Bị nhiễm trùng máu có lây không?

Nhiễm trùng máu có lây không? Dựa trên lý do bị nhiễm trùng máu có thể thấy bệnh lý này không tiềm ẩn nguy cơ lây lan trong cộng động. Bởi nguyên nhân bệnh nhiễm trùng máu đến từ sự tấn công của các tác nhân như vi khuẩn, vi nấm, virus. Do đó, tiếp xúc thông thường có thể không dẫn đến nguy cơ lây lan bệnh nhiễm khuẩn huyết từ người sang người.

5. Thời gian ủ bệnh nhiễm trùng đường máu là bao lâu?

Thời gian ủ bệnh nhiễm trùng máu không rõ ràng, tùy tác nhân gây nhiễm trùng và cơ địa của người bệnh, tuy nhiên có thể dẫn đến biến chứng nghiêm trọng sau vài giờ đến vài ngày nhiễm khuẩn. Những người bệnh lớn tuổi, người suy giảm miễn dịch, sức đề kháng suy yếu, triệu chứng  bệnh ở những đối tượng này thường không đặc hiệu và khó nhận biết. Do đó, khi người bệnh có các triệu chứng nghi ngờ, cần đến ngay cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán và điều trị kịp thời, tránh biến chứng nguy hiểm đến tính mạng.

Bài viết đã cung cấp những thông tin giúp làm rõ thắc mắc bệnh nhiễm trùng máu nguyên nhân do đâu và các vấn đề liên quan. Để được bác sĩ tư vấn chi tiết về cách điều trị và phòng tránh nhiễm trùng máu, người bệnh có thể liên hệ đến Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh thông qua số hotline 093 180 6858 – 0287 102 6789 (TP.HCM), 024 3872 3872 – 024 7106 6858 (Hà Nội).